کتاب گنجنامه؛ دفتر 18، حمام ها
با آنکه معماري اين سرزمين تاريخي چند هزار ساله دارد، تلاش هايي که براي شناسايي و معرفي آثار آن صورت گرفته است سابقه چنداني ندارد. تنها از چند دهه پيش محققان و پژوهشگران به بازنگري اين آثار هنري پرداخته و کوشيده اند گرد و غبار گذشت قرون را از اين گوهر هاي تابناک بزدايند و تلالو چشم نواز آنها را دوباره آشکار سازند.
علل و عوامل آن بي توجهي و نيز اين التفات ناگهاني به آثار تاريخي معماري بحثي مفصل مي طلبد که در حوصله اين مختصر نمي گنجد. همين قدر بايد اشاره کرد که آن بي توجهي در واقع محصول توجه کامل و اين التفات، نتيجه بي التفاتي است. چه تا آن زمان که اين آثار جزيي از زندگي مردم ما بود، لزومي به شناخت و معرفي آنها احساس نمي شد؛ اما آنگاه که بر اثر انقطاع فرهنگي، رشته هاي اصالت ديرين گسسته شد و نشانه هاي بي ريشگي در همه چيز ظاهر گشت، تمايل به بازگشت به خود و يافتن هويت خودي نيز فزوني گرفت؛ و به اين ترتيب، آثار معماري گذشته هم مانند هرآنچه از اصالت گذشته نشاني داشت، محتاج بازشناسي و معرفي شد. ناگفته پيداست که راه اين بازشناسي و ادراک دوباره، سخت ناهموار و پرمخاطره است و بزرگترين سنگ اين راه نيز همان بريدگي فرهنگي و بيگانگي از خود است که راست ها را کج مي نماياند و بيراهه ها را راه. به هر حال، امروز در وضعي قرار گرفته ايم که لزوم شناسايي و درک آثار معماري گذشته بر هيچ کس پوشيده نيست. اين حقيقت اين اميد را پديد مي آورد که انشاء الله روزي تک تک اين آثار گرانبها و ميراث غني گذشتگان ما که در سرتاسر اين سرزمين پهناور پراکنده است، به نحوي شايسته و صحيح بازشناخته شود تا براي رسيدن هنرمندان و معماران آينده به استقلال شخصيت هنري و فرهنگي، چراغ راهي فراهم آيد.
مجموعه حاضر را بايد يکي از بلندترين گام هايي دانست که تا کنون در راه معرفي آثار ناشناخته اين معماري برداشته شده است. اين مجموعه را «گنجنامه» ناميده ايم؛ چون بر اين باوريم که نشانه هاي گنجي را ارايه مي دهد؛ گنجي که دستيابي به آن، سرافرازي و استقلال در پي دارد. پديدآورندگان گنجنامه بر آن اند که با کنار هم آوردن و ارايه يکجاي نقشه هاي کامل و خوانا و عکس هاي واضح و تاريخچه اي تنظيم شده، بر مبناي مهم ترين منابع انتشار يافته، از بيش از ششصد اثر مهم تاريخي، از مسجد و مدرسه گرفته تا خانه و حمام، هم راه تحقيق و پژوهش را در اين زمينه بگشايند و هم اسباب تشويق و ترغيب محققان و کارشناسان و علاقه مندان را براي مطالعه و تفحص در اين آثار فراهم آورند. نکته ديگر آنکه اين مجموعه يک شبه فراهم نشده است و محصول پشتکار و در حدود چهل سال تلاش استادان و دانشجويان «دانشکده معماري و شهرسازي دانشگاه شهيد بهشتي» است؛ و به اين ترتيب بايد گفت که در حدود نيمي از دانش آموختگان هنر معماري در اين کشور در شکل يافتن گنجنامه سهيم بوده اند.
دفتر هاي گنجنامه ترتيبي موضوعي دارد؛ و اين مجموعه تقريباً همه انواع بنا را در بر مي گيرد: پنج دفتر مختص معرفي خانه هاي سنتي در شهر هاي مختلف شامل يک دفتر خانه هاي کاشان، يک دفتر خانه هاي اصفهان، يک دفتر خانه هاي يزد و دو دفتر خانه هاي شهر هاي ديگر؛ چهار دفتر شامل مساجد شامل يک دفتر مساجد اصفهان، يک دفتر مساجد شهر هاي ديگر و دو دفتر مساجد جامع؛ سه دفتر مربوط به امامزاده ها و مقابر؛ دو دفتر شامل بنا هاي بازار؛ يک دفتر ويژه مدارس؛ يک دفتر مربوط به کاروانسرا ها؛ يک دفتر خاص حمام ها؛ يک دفتر مختص کاخ ها و باغ ها؛ يک دفتر نيز استثنائاً شامل انواع بنا هاي مذهبي در تهران. فهرست هاي راهنماي مجموعه نيز در دفتر آخر خواهد آمد.
دفتر هجدهم گنجنامه به حمام هاي تاريخي ايران اختصاص يافته است. در اين دفتر، اسباب آشنايي با بيست و سه حمام عمومي در چهار شهر کشور فراهم شده و اين البته مشتي است نمونه خروار. حمام هاي معرفي شده در اين دفتر متعلق به دوران صفويان و بعد از آن است؛ اما نگاهي گذرا به متون دوران هاي مختلف تاريخي مويد اين امر است که حداقل در همه دوره اسلامي، حمام هاي عمومي فراواني در شهر هاي مسلمين وجود داشته و با توجه به تعداد آنها در هر شهر، از حيث اهميت، قابل مقايسه با مساجد اند. هر محله يا گذر شهر قديم، در کنار ديگر بنا هاي عمومي، حتماً حمام يا حمام هايي براي استفاده مردم داشته است؛ و اين حمام ها را معمولاً افراد متمکن و خير مي ساختند و وقف عمومي مي کردند.
تعداد بسيار و اهميت حمام هاي عمومي در شهر ها البته ناشي از لزوم رعايت نظافت در نظر مردم و در شرع اسلام بوده است؛ اما حمام در گذشته فقط محل استحمام نبود؛ بلکه مکاني براي گذراندن اوقات فراغت، گفتگو و تبادل نظر، رفع خستگي و حتي عبادت، گرد آمدن دوستان و حل و فصل مسايل زندگي بود. در حمام نه فقط تن ها، که جان ها تازه مي شد.
حمام به لحاظ اصول فني اي که بايد در ساختش رعايت شود نيز از پيچيده ترين انواع بنا است. اين پيچيدگي معلول ضرورت جريان دايم آب در بنا و گرم کردن آب و هواي داخل بنا است. تامين آب، آب رساني به فضا هاي مختلف، شيوه عايق بندي مخازن گوناگون آب و نگهداري آب در آنها و همچنين روش گرم کردن آب و تفکيک آب هاي سرد و گرم و ولرم از يکديگر و دفع فاضلاب و جلو گيري از تداخل آن با آب تميز از مشکلات فني ساخت حمام بوده است. به اين مسايل بايد اينها را نيز افزود: چگونگي گرم کردن قسمت هاي فضا هاي مختلف حمام به ميزان مناسب هر فضا، جلوگيري از تبادل حرارت و رطوبت در بين فضا هاي حمام و حمام با بيرون آن، تهويه فضا هاي مختلف، شيوه انبار کردن سوخت و چگونگي افروختن آتش در مجاورت بنا به گونه اي که مزاحمت و خطري براي مردم نداشته باشد و ....
نفس قرار گيري حمام هاي عمومي ما در زمره آثار برجسته معماري اين سرزمين تامل برانگيز و اعجاب آور است و نمي توان آن را تنها محصول تاکيد شرع اسلام بر تطهير مداوم بدن دانست. حمام، بنايي خدماتي است که لازمه زندگي انسان است، اما اقوام و فرهنگ هاي مختلف، کمتر به کيفيت معماري آن نظر داشته اند؛ حال آنکه توجه به هنر معماري و فضا سازي در ساده ترين حمام هاي ما مشهود و قابل درک است. اين اهميت حمام و ظرافت و دقت در معماري آن را بايد پيش از هر چيز، نشانه احترام به انسان در فرهنگ ما دانست. در اين فرهنگ، انسان موجودي والا و محترم است که هر مکاني شايسته حضور و مقام او نيست؛ و از اين رو حمام نيز مانند همه بنا هايي که مکان زيست انسان اند، بايد فضايي درخور و گران مايه باشد که دل او را آرامش بخشد و روحش را بنوازد و او را بزرگ و ارجمند بدارد.کامبيز حاجي قاسمي؛ زمستان 1383
Book of Ganjname; Volume 18, Bathhouses
Although a past of several millennia lies behind the architecture of this land, it was only quite recently that efforts aimed at identifying and introducing its extant achievement were undertaken. Only a few decades have passed since scholars and researchers first began reviewing these works in order to wipe the dust from the face of these resplendent jewels and once again reveal their charming, familiar radiance.
The factors involved in this long-standing neglect and the sudden interest in historic relies call for a more thorough discussion that falls beyond the scope of this brief exposition. It suffices to note that the neglect in question in fact resulted from total interest and that the newly emerged interest was the outcome of utter neglect, because, as long as these works were part of our people`s life, no need for introducing them was felt, but when, owing to a cultural rift, time-honored roots were severed and the signs of rootlessness became ubiquitous, an inclination toward rediscovering and reverting to our own identity increased, and the need for recognizing and introducing past architectural achievement, just like everything else that bore signs of past originality, became perceptible .But, needless to say, the path of this recognition and renewed understanding is arduous and fraught with dangers, the greatest obstacle being the very cultural rift and alienation which makes the straight path seem crooked and causes detours to appear as the main path. In any case, the present conditions are such that the necessity of identifying and understanding past architectural achievement has become obvious to all. This truth crates the hope that, God willing, every one of these valuable works of art and rich heritage of our ancestors scattered throughout this vast land will be adequately recognized, illuminating the path leading our future artists and architects towards artistic and cultural independence.
The present collection must be considered one of the most significant steps yet taken in the direction of introducing the unknown accomplishments of this architecture. We have entitles it «Ganjnameh» that literally means «Treasure Book»; Because we believe that it bears clues to a treasure the acquisition of which will assure our dignity and independence. By bringing together complete and legible plans, clear and expressive images and thematic authentic history of more than six hundred significant historic realizations, ranging from mosques and madrasas to hoses and baths, the Ganjnameh seeks to not only initiate research in this domain but also encourage researchers, experts and all those interested to begin research of their own on these rich relics. Another point is that this collection was not brought into being overnight. Rather, it is the outcome of some forty years of relentless efforts on the part of the professors and student of the «Architecture and Urban Planning Faculty of Shahid Beheshti University». Therefore about a half of those who have studied architecture in this country may be said to have contributed to its creation.
The volumes of the Ganjnameh follow a thematic order. The collection embraces almost every type of building: Five volumes introduce traditional house in various cities include one volume includes the houses of Kashan, one volume the houses of Esfahan, one volume the houses of Yazd and two volumes the houses of other cities; Four volumes cover mosques include one volume the mosque of Esfahan, one volume the mosques of other cities and two volume congregational mosques; Three volumes are dedicated to emamzadehs and mausoleums; Two volumes deal with bazaar building; One volume is dedicated to theological schools; One volume introduces caravansaries; One volume deals with baths; One volume concern palaces and gardens; One volume exceptionally introduces religious building in Tehran. The table of content of the entire collection will be included in the last volume.
The eighteenth volume of the Ganjnameh introduces the historic bathhouses of Iran, acquainting the reader with 23 public construction of this type in 14 cities. Of course, these are but a small fraction of the hundreds of bathhouses existing in this country`s historic cities. The examples presented in this volume belong to Safavid times and late; however, even a cursory glance at texts and travel accounts written in different periods show that, at least in the Islamic period, Muslim-inhabited cities possessed public bathhouse in numbers comparable to those of mosques. Every neighborhood, every street was sure to include one or more bathhouses open daily to the public. The construction of these bathhouses was usually commissioned by benevolent wealthy citizens.
The abundance and importance of public bathhouses in Iranian cities arises from the need for cleanliness advocated in the Islamic faith. These structures, however, were not mere washing place. They were places where people could also spend their leisure time conversing, exchanging views, resting, even praying. They were places where friends could meet, where daily problems of life could be resolved. Beyond bodily cleanliness, they also provided spiritual refreshment.
Bathhouses also rank among the most complex types of building on account of the technical problems they involves. This complexity arises from the incessant flow of water inside these buildings and the necessity of heating their water and interior space. Securing a water supply, distributing water among all the areas, waterproofing the reservoirs, heating the water, preventing hot, tepid and cold water to become mixed, draining waste waters and preventing them from coming in contact with clean water were other technical considerations which had to be addressed in the construction of bathhouse. Also, heating different areas to adequate temperatures, preventing heat and moisture seepage between them and the outside, properly storing fuel, running the furnace fire so as to present no discomfort or danger ... should be added this list.
The very inclusion of public bathhouses among the outstanding achievements of Iranian architecture merits reflection and may appear odd, as their existence is not entirely attributable to the strict injunctions of Islam with regard to bodily cleanliness. A bathhouse is an indispensable utilitarian building. However, rarely have other peoples and cultures been concern with their architectural qualities, whereas keen attention to architectural and landscaping perfection is conspicuous and tangible even in our simplest bathhouses. This importance of bathhouses and the refined precision of their architectural design must be essentially considered a sign of respect for man in the perspective of our culture. This culture reveres man as a noble creature for whom any locale is not suitable. As all building that are part of man`s life, a bathhouse must be a splendid edifice befitting his status, which brings serenity to his heart, caresses his soul and makes him dignified.
Kambiz Haji Qasemi; Winter 2004
