کتاب گنجنامه؛ دفتر 18، حمام ها
با آنکه معماری این سرزمین تاریخی چند هزار ساله دارد، تلاش هایی که برای شناسایی و معرفی آثار آن صورت گرفته است سابقه چندانی ندارد. تنها از چند دهه پیش محققان و پژوهشگران به بازنگری این آثار هنری پرداخته و کوشیده اند گرد و غبار گذشت قرون را از این گوهر های تابناک بزدایند و تلالو چشم نواز آنها را دوباره آشکار سازند.
علل و عوامل آن بی توجهی و نیز این التفات ناگهانی به آثار تاریخی معماری بحثی مفصل می طلبد که در حوصله این مختصر نمی گنجد. همین قدر باید اشاره کرد که آن بی توجهی در واقع محصول توجه کامل و این التفات، نتیجه بی التفاتی است. چه تا آن زمان که این آثار جزیی از زندگی مردم ما بود، لزومی به شناخت و معرفی آنها احساس نمی شد؛ اما آنگاه که بر اثر انقطاع فرهنگی، رشته های اصالت دیرین گسسته شد و نشانه های بی ریشگی در همه چیز ظاهر گشت، تمایل به بازگشت به خود و یافتن هویت خودی نیز فزونی گرفت؛ و به این ترتیب، آثار معماری گذشته هم مانند هرآنچه از اصالت گذشته نشانی داشت، محتاج بازشناسی و معرفی شد. ناگفته پیداست که راه این بازشناسی و ادراک دوباره، سخت ناهموار و پرمخاطره است و بزرگترین سنگ این راه نیز همان بریدگی فرهنگی و بیگانگی از خود است که راست ها را کج می نمایاند و بیراهه ها را راه. به هر حال، امروز در وضعی قرار گرفته ایم که لزوم شناسایی و درک آثار معماری گذشته بر هیچ کس پوشیده نیست. این حقیقت این امید را پدید می آورد که انشاء الله روزی تک تک این آثار گرانبها و میراث غنی گذشتگان ما که در سرتاسر این سرزمین پهناور پراکنده است، به نحوی شایسته و صحیح بازشناخته شود تا برای رسیدن هنرمندان و معماران آینده به استقلال شخصیت هنری و فرهنگی، چراغ راهی فراهم آید.
مجموعه حاضر را باید یکی از بلندترین گام هایی دانست که تا کنون در راه معرفی آثار ناشناخته این معماری برداشته شده است. این مجموعه را «گنجنامه» نامیده ایم؛ چون بر این باوریم که نشانه های گنجی را ارایه می دهد؛ گنجی که دستیابی به آن، سرافرازی و استقلال در پی دارد. پدیدآورندگان گنجنامه بر آن اند که با کنار هم آوردن و ارایه یکجای نقشه های کامل و خوانا و عکس های واضح و تاریخچه ای تنظیم شده، بر مبنای مهم ترین منابع انتشار یافته، از بیش از ششصد اثر مهم تاریخی، از مسجد و مدرسه گرفته تا خانه و حمام، هم راه تحقیق و پژوهش را در این زمینه بگشایند و هم اسباب تشویق و ترغیب محققان و کارشناسان و علاقه مندان را برای مطالعه و تفحص در این آثار فراهم آورند. نکته دیگر آنکه این مجموعه یک شبه فراهم نشده است و محصول پشتکار و در حدود چهل سال تلاش استادان و دانشجویان «دانشکده معماری و شهرسازی دانشگاه شهید بهشتی» است؛ و به این ترتیب باید گفت که در حدود نیمی از دانش آموختگان هنر معماری در این کشور در شکل یافتن گنجنامه سهیم بوده اند.
دفتر های گنجنامه ترتیبی موضوعی دارد؛ و این مجموعه تقریباً همه انواع بنا را در بر می گیرد: پنج دفتر مختص معرفی خانه های سنتی در شهر های مختلف شامل یک دفتر خانه های کاشان، یک دفتر خانه های اصفهان، یک دفتر خانه های یزد و دو دفتر خانه های شهر های دیگر؛ چهار دفتر شامل مساجد شامل یک دفتر مساجد اصفهان، یک دفتر مساجد شهر های دیگر و دو دفتر مساجد جامع؛ سه دفتر مربوط به امامزاده ها و مقابر؛ دو دفتر شامل بنا های بازار؛ یک دفتر ویژه مدارس؛ یک دفتر مربوط به کاروانسرا ها؛ یک دفتر خاص حمام ها؛ یک دفتر مختص کاخ ها و باغ ها؛ یک دفتر نیز استثنائاً شامل انواع بنا های مذهبی در تهران. فهرست های راهنمای مجموعه نیز در دفتر آخر خواهد آمد.
دفتر هجدهم گنجنامه به حمام های تاریخی ایران اختصاص یافته است. در این دفتر، اسباب آشنایی با بیست و سه حمام عمومی در چهار شهر کشور فراهم شده و این البته مشتی است نمونه خروار. حمام های معرفی شده در این دفتر متعلق به دوران صفویان و بعد از آن است؛ اما نگاهی گذرا به متون دوران های مختلف تاریخی موید این امر است که حداقل در همه دوره اسلامی، حمام های عمومی فراوانی در شهر های مسلمین وجود داشته و با توجه به تعداد آنها در هر شهر، از حیث اهمیت، قابل مقایسه با مساجد اند. هر محله یا گذر شهر قدیم، در کنار دیگر بنا های عمومی، حتماً حمام یا حمام هایی برای استفاده مردم داشته است؛ و این حمام ها را معمولاً افراد متمکن و خیر می ساختند و وقف عمومی می کردند.
تعداد بسیار و اهمیت حمام های عمومی در شهر ها البته ناشی از لزوم رعایت نظافت در نظر مردم و در شرع اسلام بوده است؛ اما حمام در گذشته فقط محل استحمام نبود؛ بلکه مکانی برای گذراندن اوقات فراغت، گفتگو و تبادل نظر، رفع خستگی و حتی عبادت، گرد آمدن دوستان و حل و فصل مسایل زندگی بود. در حمام نه فقط تن ها، که جان ها تازه می شد.
حمام به لحاظ اصول فنی ای که باید در ساختش رعایت شود نیز از پیچیده ترین انواع بنا است. این پیچیدگی معلول ضرورت جریان دایم آب در بنا و گرم کردن آب و هوای داخل بنا است. تامین آب، آب رسانی به فضا های مختلف، شیوه عایق بندی مخازن گوناگون آب و نگهداری آب در آنها و همچنین روش گرم کردن آب و تفکیک آب های سرد و گرم و ولرم از یکدیگر و دفع فاضلاب و جلو گیری از تداخل آن با آب تمیز از مشکلات فنی ساخت حمام بوده است. به این مسایل باید اینها را نیز افزود: چگونگی گرم کردن قسمت های فضا های مختلف حمام به میزان مناسب هر فضا، جلوگیری از تبادل حرارت و رطوبت در بین فضا های حمام و حمام با بیرون آن، تهویه فضا های مختلف، شیوه انبار کردن سوخت و چگونگی افروختن آتش در مجاورت بنا به گونه ای که مزاحمت و خطری برای مردم نداشته باشد و ....
نفس قرار گیری حمام های عمومی ما در زمره آثار برجسته معماری این سرزمین تامل برانگیز و اعجاب آور است و نمی توان آن را تنها محصول تاکید شرع اسلام بر تطهیر مداوم بدن دانست. حمام، بنایی خدماتی است که لازمه زندگی انسان است، اما اقوام و فرهنگ های مختلف، کمتر به کیفیت معماری آن نظر داشته اند؛ حال آنکه توجه به هنر معماری و فضا سازی در ساده ترین حمام های ما مشهود و قابل درک است. این اهمیت حمام و ظرافت و دقت در معماری آن را باید پیش از هر چیز، نشانه احترام به انسان در فرهنگ ما دانست. در این فرهنگ، انسان موجودی والا و محترم است که هر مکانی شایسته حضور و مقام او نیست؛ و از این رو حمام نیز مانند همه بنا هایی که مکان زیست انسان اند، باید فضایی درخور و گران مایه باشد که دل او را آرامش بخشد و روحش را بنوازد و او را بزرگ و ارجمند بدارد.کامبیز حاجی قاسمی؛ زمستان 1383
Book of Ganjname; Volume 18, Bathhouses
Although a past of several millennia lies behind the architecture of this land, it was only quite recently that efforts aimed at identifying and introducing its extant achievement were undertaken. Only a few decades have passed since scholars and researchers first began reviewing these works in order to wipe the dust from the face of these resplendent jewels and once again reveal their charming, familiar radiance.
The factors involved in this long-standing neglect and the sudden interest in historic relies call for a more thorough discussion that falls beyond the scope of this brief exposition. It suffices to note that the neglect in question in fact resulted from total interest and that the newly emerged interest was the outcome of utter neglect, because, as long as these works were part of our people`s life, no need for introducing them was felt, but when, owing to a cultural rift, time-honored roots were severed and the signs of rootlessness became ubiquitous, an inclination toward rediscovering and reverting to our own identity increased, and the need for recognizing and introducing past architectural achievement, just like everything else that bore signs of past originality, became perceptible .But, needless to say, the path of this recognition and renewed understanding is arduous and fraught with dangers, the greatest obstacle being the very cultural rift and alienation which makes the straight path seem crooked and causes detours to appear as the main path. In any case, the present conditions are such that the necessity of identifying and understanding past architectural achievement has become obvious to all. This truth crates the hope that, God willing, every one of these valuable works of art and rich heritage of our ancestors scattered throughout this vast land will be adequately recognized, illuminating the path leading our future artists and architects towards artistic and cultural independence.
The present collection must be considered one of the most significant steps yet taken in the direction of introducing the unknown accomplishments of this architecture. We have entitles it «Ganjnameh» that literally means «Treasure Book»; Because we believe that it bears clues to a treasure the acquisition of which will assure our dignity and independence. By bringing together complete and legible plans, clear and expressive images and thematic authentic history of more than six hundred significant historic realizations, ranging from mosques and madrasas to hoses and baths, the Ganjnameh seeks to not only initiate research in this domain but also encourage researchers, experts and all those interested to begin research of their own on these rich relics. Another point is that this collection was not brought into being overnight. Rather, it is the outcome of some forty years of relentless efforts on the part of the professors and student of the «Architecture and Urban Planning Faculty of Shahid Beheshti University». Therefore about a half of those who have studied architecture in this country may be said to have contributed to its creation.
The volumes of the Ganjnameh follow a thematic order. The collection embraces almost every type of building: Five volumes introduce traditional house in various cities include one volume includes the houses of Kashan, one volume the houses of Esfahan, one volume the houses of Yazd and two volumes the houses of other cities; Four volumes cover mosques include one volume the mosque of Esfahan, one volume the mosques of other cities and two volume congregational mosques; Three volumes are dedicated to emamzadehs and mausoleums; Two volumes deal with bazaar building; One volume is dedicated to theological schools; One volume introduces caravansaries; One volume deals with baths; One volume concern palaces and gardens; One volume exceptionally introduces religious building in Tehran. The table of content of the entire collection will be included in the last volume.
The eighteenth volume of the Ganjnameh introduces the historic bathhouses of Iran, acquainting the reader with 23 public construction of this type in 14 cities. Of course, these are but a small fraction of the hundreds of bathhouses existing in this country`s historic cities. The examples presented in this volume belong to Safavid times and late; however, even a cursory glance at texts and travel accounts written in different periods show that, at least in the Islamic period, Muslim-inhabited cities possessed public bathhouse in numbers comparable to those of mosques. Every neighborhood, every street was sure to include one or more bathhouses open daily to the public. The construction of these bathhouses was usually commissioned by benevolent wealthy citizens.
The abundance and importance of public bathhouses in Iranian cities arises from the need for cleanliness advocated in the Islamic faith. These structures, however, were not mere washing place. They were places where people could also spend their leisure time conversing, exchanging views, resting, even praying. They were places where friends could meet, where daily problems of life could be resolved. Beyond bodily cleanliness, they also provided spiritual refreshment.
Bathhouses also rank among the most complex types of building on account of the technical problems they involves. This complexity arises from the incessant flow of water inside these buildings and the necessity of heating their water and interior space. Securing a water supply, distributing water among all the areas, waterproofing the reservoirs, heating the water, preventing hot, tepid and cold water to become mixed, draining waste waters and preventing them from coming in contact with clean water were other technical considerations which had to be addressed in the construction of bathhouse. Also, heating different areas to adequate temperatures, preventing heat and moisture seepage between them and the outside, properly storing fuel, running the furnace fire so as to present no discomfort or danger ... should be added this list.
The very inclusion of public bathhouses among the outstanding achievements of Iranian architecture merits reflection and may appear odd, as their existence is not entirely attributable to the strict injunctions of Islam with regard to bodily cleanliness. A bathhouse is an indispensable utilitarian building. However, rarely have other peoples and cultures been concern with their architectural qualities, whereas keen attention to architectural and landscaping perfection is conspicuous and tangible even in our simplest bathhouses. This importance of bathhouses and the refined precision of their architectural design must be essentially considered a sign of respect for man in the perspective of our culture. This culture reveres man as a noble creature for whom any locale is not suitable. As all building that are part of man`s life, a bathhouse must be a splendid edifice befitting his status, which brings serenity to his heart, caresses his soul and makes him dignified.
Kambiz Haji Qasemi; Winter 2004
