شجره نامه و زندگی نامه سید روح الله و سید محمد خاتمی [2 از 2]

این نوشته، زندگی نامه کوتاه و بیشتر سیاسی دکتر سید محمد خاتمی است که در سال 1377 نگاشته شده است و به زندگی و خدمات ارزنده و شایسته ایشان در طول 8 سال ریاست جمهوری و دوران پس از آن نمی پردازد.

2- زندگی نامه حجت الاسلام سید محمد خاتمی ۩

سید محمد خاتمی در سن 5 سالگی در آغوش پدر بزرگوار خود آیت الله سید روح الله خاتمی.

«سید محمد خاتمی» در سال 1322 در خانواده ای روحانی در «اردکان» «یزد» متولد شد. پدر وی مرحوم «آیت الله سید روح الله خاتمی»، از روحانیان نیکنام و بلند آوازه آن دیار و عالمی فرزانه، فقیهی روشن بین و عارفی مبارز و مردمگرا بود. آن مرحوم به تعبیر «حضرت امام خمینی» -قدس الله سره الشریف- "از پرفروغ ترین چهره های تعهد، اخلاص، ایمان و چهره تابناک مبارزات خستگی ناپذیر روحانیت روشن ضمیر در دهه های اخیر این مرز و بوم بود." بهره مندی از محضر پرفیض پدر، اولین توفیقی بود که نصیب آقای خاتمی شد. دوران ابتدایی و متوسطه را در زادگاه خویش و تحت عنایت و تربیت آن مرحوم سپری کرد. بهره گیری علمی و تربیتی از حضور کسی که حضرت امام او را "روشنفکری متدین"، "مجتهدی بزرگوار"، "از خوبان امین" و "کم نظیر" خواند، در شکل گیری اندیشه و منش آقای خاتمی، تاثیر بسزایی داشت.

آقای خاتمی در سال 1340، پیش از اخذ دیپلم، به شوق تحصیل در علوم و معارف دینی، در حالی که بخشی از مقدمات را در اردکان فرا گرفته بود، رهسپار «قم» شد. چند سال بعد در «اصفهان»، همزمان، رشته فلسفه را در دانشگاه، و سطوح عالیه را در حوزه علمیه آن شهر طی کرد. از سال 1349 در دوره کارشناسی ارشد علوم تربیتی «دانشگاه تهران» به تحصیل پرداخت و پس از آن در حالی که امکان استفاده از بورس تحصیلی دوره دکترا در خارج از کشور از سوی دانشگاه تهران برایش فراهم شده بود، به قم بازگشت و طی هفت سال، با کوشش، تمام مراحل دروس اجتهادی را گذراند. او از محضر استادان فرهیخته و آیات عظام «مرتضی حایری یزدی» در فقه، «وحید خراسانی» در اصول، «سید موسی شبیری زنجانی» در رجال و درایه، «شهید مرتضی مطهری» و «عبد الله جوادی آملی» در فلسفه و تنی چند از عالمان و فقیهان بزرگ دیگر بهره برد و در این میان، در دروس خصوصی شهید مطهری پیرامون فلسفه هگل و مارکسیسم، شرکت، و درس های آن شهید بزرگوار را تقریر کرد.

آقای خاتمی در سال 1353 ازدواج کرد که حاصل این ازدواج، دو فرزند دختر به نام های «لیلا» و «نرجس» و یک پسر به نام «عماد الدین» است.

2-1- پیشینه سیاسی ۩

قم از سال 1341 به بعد، کانون مبارزات و فعالیت های سیاسی بود و مهمترین تلاش روحانیان جوان، سخنرانی های آگاهی بخش در سراسر کشور، تهیه، تکثیر و توزیع اطلاعیه ها، اعلامیه های سیاسی و جزوه های انقلابی، به خصوص بیانیه ها و اطلاعیه های حضرت امام خمینی -ره- بود. خاتمی جوان پس از ورود به قم، با شور و اشتیاقی فراوان، گام در این راه نهاد و از جمله، رابط میان قم و زادگاهش و نیز استان یزد در این عرصه شد.

دکتر سید محمد خاتمی در این تالار از خانه سنتی پدری اش واقع در صدر آباد اردکان یزد به دنیا آمد؛ خانه سنتی آیت الله سید روح الله خاتمی، به همت فرزندان و نوادگان ابشان، تبدیل به مرکزی فرهنگی با نام «خانه فرهنگ خاتمی» شده است.

دو هفته نامه روز دوم؛ عکاس: سید حسین پایدار اردکانی

در اصفهان، این تلاش ها به تناسب زمان و موقعیت، شکل تازه ای گرفت. او از عناصر اصلی در فعالیت رسمی انجمن اسلامی دانشجویان بود که از پرجاذبه ترین کانون های فکری و سیاسی اصفهان محسوب می شد و علی رغم فشار های ساواک، فعالیت خود را تا سال 1347 ادامه داد. علاوه بر این، در مجموعه ای از نیرو های آگاه، فداکار و انقلابی شهر، به شیوه ای دیگر نیز به فعالیت پرداخت. این مجموعه که به صورت مخفی فعالیت می کرد، یکی از مراکز اصلی زنده نگه داشتن چراغ مبارزه و راه و نام امام خمینی -ره- در اصفهان بود. این جریان که فعالیت های مخفی و نیمه علنی آن، صد ها جوان روحانی، دانشجو، دانش آموز و بازاری را در بر گرفته بود، به شدت تحت پیگرد ساواک بود؛ اما به خاطر مقاومت شگفت انگیز دستگیر شدگان مومن و انقلابی آن در زیر شکنجه های دستگاه امنیتی رژیم شاهنشاهی، برخی از نیرو های موثر و اصلی آن از جمله خاتمی، توانستند به تلاش های مبارزاتی خویش ادامه دهند. فعالیت سیاسی و فکری وی در این دوره، بیشتر بر روشنگری و حضور در تجمع ها و تشکل های دانشجویی و تقویت آنها متمرکز بود؛ و در دوران تحصیل در تهران نیز ادامه یافت.

مرحله بعدی فعالیت های سیاسی خاتمی، به دوران دوم اقامتش در قم بر می گردد که به دنبال آشنایی اش با مرحوم «حجت الاسلام و المسلمین حاج سید احمد آقا خمینی» و «حجت الاسلام و المسلمین شهید محمد منتظری»، از سال 1353 وارد عرصه تازه ای شد. مرحوم حاج احمد آقا از محور های موثر مبارزه در قم و از رابط های امین میان رهبری نهضت در تبعید و نیرو های مبارزه در داخل کشور، از جمله در قم بود که این امر را با کمک تعدادی از نیرو های جوان و پرتلاش، از جمله آقای خاتمی سامان می داد.

تقریباً تمامی اعلامیه ها، بیانیه ها و جزوه هایی که طی سال های 1353 تا پیروزی انقلاب در قم با امضای «روحانیون مبارز»، «روحانیت مبارز داخل کشور»، «جمعی از طلاب» و ... منتشر شد، به قلم آقای خاتمی تدوین می یافت و در مخفیگاهی که توسط مرحوم حاج احمد آقا و دوستان او در قم تدارک دیده شده بود، تکثیر و با برنامه ای مشخص و حساب شده، در قم و مناطق دیگر توزیع می گردید. علاوه بر آن، بسیاری از آثار انقلابی و روشنگر، توسط همین گروه، تهیه و منتشر می شد؛ به عنوان نمونه می توان به نامه «حضرت سجاد» -ع- به عالمان بی تعهد اشاره کرد که با ترجمه آقای خاتمی منتشر شد. کتاب «در خدمت و خیانت روشنفکران» مرحوم «جلال آل احمد» نیز به طور مخفی و برای اولین بار با مقدمه آقای خاتمی در قم تکثیر و توزیع شد.

آخرین بیانیه تفصیلی این گروه که به صورت نیمه مخفی نشر یافت، جزوه ای بود که به مناسبت سالگرد قیام پانزده خرداد در سال 1357 توسط آقای خاتمی در «آلمان» نگاشته شد و در «نجف» به وسیله مرحوم حاج احمد آقا و دوستان دیگر تکمیل گردید و در «ایران» تکثیر و توزیع شد. علاوه بر این، آقای خاتمی از سال 1350 به بعد در زادگاه خود به شناسایی، دعوت و جهت دهی جوانان پرشور و فهیم، از جمله دانشجویان و دانش آموزان پرداخت. او طی جلسه های ماه مبارک رمضان و مناسبت های دیگر، زمینه طرح مباحث دینی و گفتگو های سیاسی را فراهم می کرد و همین جلسات و فعالیت ها را زمینه و وسیله آموزش دینی، سیاسی و سازماندهی عده ای از بهترین نیرو های اردکان و منطقه می نمود.

عکسی از مراسم نماز در موسسه روزنامه کیهان به امامت سید محمد خاتمی در رورزی که نخست وزیر و میهمانانی دیگر از هیات دولت برای بازدید بدانجا رفته بودند؛ محمد خاتمی به دستور امام خمینی و از پاییز 1359 تا پاییز 1361 سرپرست آن موسسه بود و در همان حال نماینده مردم اردکان و میبد در مجلس اول نیز بود.

2-2- مسیولیت های اجرایی ۩

خاتمی پیش از انقلاب اسلامی، به پیشنهاد و اصرار شهید مظلوم «آیت الله دکتر بهشتی»، برای تصدی امامت و ریاست «مرکز اسلامی هامبورگ»، رهسپار آلمان شد و در آنجا به فعالیت پرداخت. این مرکز به هنگام ورود حضرت امام -ره- به «اروپا» و پس از آن، یکی از فعال ترین کانون های فکری و سیاسی مسلمانان و ایرانیان علاقه مند به انقلاب بود. آقای خاتمی در این مرکز توانست به مدد آشنایی گسترده ای که با محافل و شخصیت های علمی، فرهنگی و سیاسی مسلمان و اروپایی به دست آورده بود، در معرفی اسلام و انقلاب، نقش موثری ایفا کند. پس از انقلاب در سال 1359 آقای خاتمی پس از شرکت در انتخابات اولین دوره مجلس شورای اسلامی، به نمایندگی مردم اردکان و «میبد»، برگزیده شد و از آن پس، مسیولیت های اجرایی تازه ای را به طور مداوم عهده دار شد.

در آبان سال 1359 به حکم حضرت امام -ره-، نماینده معظم له و سرپرست «موسسه کیهان» گردید و از پاییز سال 1361 با رای مجلس شورای اسلامی به عنوان «وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی» در کابینه آقای «مهندس موسوی» انتخاب شد و تا پایان دوره این دولت خدمتگزار، با ایشان همکاری داشت. وی همچنین در دوران دفاع مقدس، پس از سرپرستی ستاد فرماندهی کل قوا توسط نخست وزیر، معاونت فرهنگی ستاد فرماندهی کل قوا و ریاست ستاد تبلیغات جنگ را به عهده گرفت. آقای خاتمی از سوی آقای «هاشمی رفسنجانی» -رییس جمهور وقت- نیز به عنوان وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی به مجلس معرفی و موفق به اخذ بیشترین آرای اعتماد در کابینه شد. او در مدت بیش از ده سال وزارت، توانست به فعالیت های فرهنگی و هنری کشور، پس از پیروزی انقلاب اسلامی، تحرک و سامان تازه ای بدهد.

خاتمی از سال 1371 به بعد، به عنوان مشاور رییس جمهور و رییس «کتابخانه ملی» به خدمت پرداخت. در ضمن، به تحقیق، تالیف و تدریس در دانشگاه ها نیز مشغول بود. در این مدت، علاوه بر تدریس «اندیشه سیاسی» در دوره کارشناسی و دوره های کارشناسی ارشد و دکترا، به تدریس «فلسفه سیاسی» و «اندیشه سیاسی مسلمانان» اشتغال داشته است. وی به سه زبان خارجی عربی، انگلیسی و آلمانی آشنایی دارد. حجت الاسلام و المسلمین خاتمی در آذر ماه 1375 با حکم مقام معظم رهبری به عضویت شورای عالی انقلاب فرهنگی درآمد و سرانجام در دوم خرداد 1376 به ریاست جمهوری برگزیده شد.

درک عمیق و آگاهانه از دین و دنیا، سعه صدر در مدیریت، توانایی در هدایت و اداره نیرو های توانمند جامعه، قدرت جمع کردن سلیقه ها و روش های متفاوت و متنوع در خدمت به انقلاب و نظام اسلامی، از جمله موفقیت های آقای خاتمی در طول دوران مسیولیت اوست؛ کسی که امام خمینی -ره- وی را "فرزند فاضل و باتقوا و متعهد خویش" نامیده اند.

2-3- آثار و نوشته ها ۩

حجت الاسلام و المسلمین سید محمد خاتمی، علاوه بر فعالیت های اجرایی و سیاسی، همواره دغدغه های علمی و فرهنگی خویش را دنبال کرده است. حاصل این کوشش ها، ده ها مقاله و گفتار است که بسیاری از آنها در گردهمایی های علمی، فرهنگی و سیاسی داخلی و خارجی عرضه شده و بعضاً در مجله ها و روزنامه ها نشر یافته است.

از نخستین مقاله های علمی او پس از پیروزی انقلاب اسلامی، گفتاری است با نگرشی نو در باب ولایت فقیه که در نشست سراسری «اتحادیه انجمن های اسلامی دانشجویان اروپا» در سال 1358 ایراد گردید و در مجله «مکتب مبارز» منتشر شد و بار دیگر در سال 1359 تحت عنوان "ولایت از آن کیست؟" در روزنامه های «اطلاعات» و «کیهان» منتشر شد. از آخرین آثار او نیز گفتاری است تحت عنوان "سنت، تجدد و توسعه" که در آذر ماه 1375 در جمع استادان و فرهیختگان عرب در «دانشکده حقوق دانشگاه بیروت» ایراد شده است.

در طول این مدت، کتاب هایی نیز از ایشان انتشار یافته است. نخستین آنها کتاب «بیم موج» است که در سال 1371 منتشر شد و ترجمه عربی آن نیز در سال 1375 در «بیروت» چاپ گردیده است. دومین کتاب، «از دنیای شهر تا شهر دنیا» است که سیری در اندیشه سیاسی غرب می باشد و شامل مجموعه درس هایی است که در دوره کارشناسی ارشد فلسفه در «دانشگاه علامه طباطبایی» ایراد گردیده که در سال 1373 منتشر شده است. سومین اثر آماده انتشار وی «آیین و اندیشه در کام خودکامگی» است که سیری در اندیشه سیاسی مسلمانان از استقرار «پادشاهی اموی» تا اوایل قرن سیزدهم هجری است که در دوره های کارشناسی ارشد «دانشگاه تربیت مدرس» تدریس شده است. "بررسی امر سیاست و اندیشه سیاسی از 150 سال پیش به این سو" نیز موضوع آخرین کتاب در دست تالیف وی است.

2-4- سخن پایانی ۩

به طور کلی، موضع، افکار و اندیشه خاتمی در داخل کشور، از ویژگی اعتدال، ملایمت، نرمش در رویارویی با مسایل مختلف، اعتقاد به تضارب اندیشه ها و بحث و گفتگو برخوردار است؛ در حالی که موضع ایشان در برخورد با مسایل خارجی، به ویژه با شناخت ژرفی که از غرب و میزان هژمونی ^{(1) ۞} و اندیشه سلطه گرانه آن دارد، از استحکام و صلابتی متین برخوردار است؛ اما بر این باور است که در بحث و گفتگوی تمدن ها، باید از آرا، اندیشه و عقلانیت بهره جست.

انتظار می رود شیوه اصلاح طلبانه نوین و روشنگرانه ای که آقای هاشمی رفسنجانی بنیان نهادند، تحت لوای اندیشه های سترگ امام راحل، با کمی اصلاحات و تغییرات جزئی که ناشی از ویژگی های بارز و شخصیت منحصر به فرد ریاست جمهوری است، بدون نیاز به تحولی بنیادین و ریشه ای، در مسیر تحقق اهداف رشد و توسعه پایدار و سازندگی، تداوم یابد. و بدینسان، ریاست جمهوری ایران از قلمرو «رفسنجان» به پهن دشت گسترده اردکان منتقل گردید؛ عرصه نوینی که آهنگ تپش قلب و ریشه های ژرف آن در کویر ایران، آوای علم و نوگرایی را طنین انداز است.