بادگیر های یزد و اسلوب ساختن آنها

شوربختانه پاورقی های اصلی این مقاله در دسترس نیست كه هنگام یافتن اصل مقاله افزوده و ویرایش خواهند شد.

1- مقدمه ۩

هوای منطقه یزد در تابستان، گرم و خشك، و در زمستان، سرد و خشك است و اختلاف درجه حرارت بین شب و روز، گاهی اوقات به 28 درجه سانتی گراد می رسد. مردم یزد برای مقابله با این شرایط جوی و اقلیمی، به راه حل هایی دست یافته اند كه جنبه های آزار دهنده آب و هوایی را كم كنند؛ از آن جمله است: ساختن خانه ها در كنار هم، دیوار های بلند، به كار بردن خشت خام، پوشش كاهگل، ساختن طاق های گنبدی، زیرزمین و بادگیر و ... كه مجموعاً وسایلی هستند برای مبارزه با ناملایمات هوای گرم تابستان و هوای سرد زمستان. از بین مواردی كه بر شمردیم، بادگیر، كارآیی بیشتری در تلطیف شرایط جوی منطقه دارد؛ به حدی كه می توان گفت شهر ها و روستا های كویری با بادگیر نفس می كشند.

موضوع این مقاله ضرورت و اهمیت بادگیر و فنون ساختمان آن در ناحیه جنوبی دشت كویر یا استان یزد است كه به تشریح آن مبادرت می ورزیم.

پلان و برش بادگیر در خانه ای در اشكذر یزد؛ مسیر كانال این بادگیر چهار طرفه از طریق گمبیچه به اطاق و در ادامه به سرداب یا زیرزمین راه دارد.
1- رف یا طاقچه بالا؛ 2- طاقچه؛ 3- گم بیچه، گمبیچه یا گنجه؛ 4- صفه یا ایوان 5- اطاق؛ 6- سرداب یا زیرزمین؛ 7- بادگیر.

محمد ابوالفضلی؛ اردیبهشت 1356 ه.ش.

2- ضرورت و اهمیت بادگیر ۩

بادگیر، وسیله تهویه مناسبی برای خانه های در قلب كویر به حساب می آید؛ به طوری كه جریان هوای مطبوعی را در اتاق ها، تالار و زیرزمین، ایجاد می كند؛ به همین لحاظ است كه معمولاً در هر محل، جهت بادگیر را در سمتی می سازند كه مناسب ترین جریان هوای منطقه را جذب كند؛ مثلاً در سراسر منطقه «اردكان»، جهت بادگیر را رو به شمال درست می كنند تا هوای شمال را به داخل خانه برساند؛ در این صورت، پشت بادگیر را در جهت «باد قبله» می سازند كه همراه با گرد و خاك است.

كار اساسی بادگیر در دو قسمت خلاصه می شود:

1- هوای دلپذیر و مطبوع را به قسمت زیر، هدایت می كند؛ به طوری كه هوا به مجرد اینكه به چشمه های بادگیر می وزد، به جهت وضعیت ویژه چشمه های بادگیر، باد با سرعت هرچه تمام تر، به پایین كشیده می شود.

2- جهت دیگر بادگیر، هوای گرم و آلوده را به بیرون می فرستد؛ یعنی در واقع كار مكش را انجام می دهد.

ضمناً در مسیر بعضی از بادگیر هایی كه به سرداب راه پیدا می كند، طاقچه یا گنجه ای در دل دیوار تعبیه می كنند و در چوبی بر آن می گذارند تا بتوانند باد را كنترل كنند؛ به این معنی كه در زمستان، در گنجه را می بندند تا ارتباط فضای داخل و خارج اتاق را قطع كنند. این گنجه ها در اتاق، تقریباً كار یخچال های امروزی را انجام می دهند؛ به طوری كه گوشت و ماست و پنیر و غذای شب مانده را در گنجه می گذارند و در آن را می بندند تا آن مواد از هوای گرم فضای داخل و دسترسی حیوانات خانگی ^{(1) ۞} در امان باشد. در روستای «عقدا»، این گنجه های دیواری را اصطلاحاً «گمبیچه» ^{(2) ۞} (/gom.bI.ĉā/) می نامند.

ضمناً از بادگیر علاوه بر تهویه و موردی كه ذكر آن گذشت، برای سرد نگه داشتن مواد غذایی، به روش بهتری نیز استفاده می كنند. برای این منظور، روی چوب میان قفسه بادگیر، یك قرقره چوبی بند می كنند و سپس از میان قرقره، ریسمانی می گذرانند كه به پایین بادگیر می رسد و سر دیگر آن ریسمان را به صورت چهار رشته در می آورند كه به چهار گوشه تخته مشبكی به طول و عرض تقریبی 70 سانتی متر، بسته می شود؛ كه این تخته را اصطلاحاً «چووش» (/ĉo.Uŝ/) می نامند. سپس آن سر طناب را به میخ دیوار تالار می زنند و روی تخته مشبك، ماست، گوشت، پنیر و غذا هایی كه باقی می ماند، می گذارند. برای آنكه تخته را به بالا و در معرض جریان هوایی قرار بدهند، سر طناب را از میخ باز كرده و پایین می كشند تا سر دیگر آن با واسطه قرقره ای كه به تخته مشبك متصل است، بالا كشیده شود. در این صورت، تخته مشبك بالا می رود و در معرض هوای سرد قرار می گیرد و از فاسد شدن مواد غذایی روی آن، جلوگیری می شود. یك فایده دیگر این كار، چنین است كه مواد خوراكی را از دسترسی حیوانات خانگی، دور نگه می دارد.

وجود بادگیر، با آب و هوای هر منطقه، در رابطه مستقیم است؛ به طوری كه هرچه از شدت گرمای هوا كاسته شود، به همان میزان، از تعداد بادگیر ها نیز كاسته خواهد شد؛ به عنوان مثال در روستای كوهستانی «طزرجان» و «ده بالا» كه هوای آنها خنك است، بادگیر، برای اهالی، معنا و مفهومی ندارد؛ در صورتی كه در بخش «میبد» كه دارای آب و هوای گرم و خشك است، به تقریب می توان گفت كه تمام مساكن، بادگیر دارند.

وجود بادگیر در هر خانه، معرف تعین و تشخص افراد آن خانه است. بزرگی و كوچكی بادگیر، با موقعیت اقتصادی صاحب خانه، ارتباط دارد؛ به نحوی كه وقتی وارد یك روستای كویری می شویم، با نگاهی گذرا به وضعیت بادگیر ها، می توانیم موقعیت اقتصادی هر خانوار را به تقریب، مشخص كنیم؛ زیرا كه خانه های فقیر نشین ^{(3) ۞} بادگیر ندارند و بعضی از آنان كه بادگیر دارند، مصالح عمده بادگیر، خشت و گل، و بادگیر از گونه یك طرفه است و حتی تعداد چشمه های آن، بسیار كم است؛ در صورتی كه مصالح بادگیر عمده مالكان، بیشتر، خشت و آجر است و بادگیر از گونه چند طرفه است و با تزییناتی همراه است.

عمارت هشتی یا دیوانخانه و بادگیر معروف باغ دولت آباد در یزد؛ این باغ محل سكونت و حكومت محمد تقی خان بافقی -سر سلسله خوانین یزد- است كه مربوط به اواخر دوره افشاریه و آغاز زندیه می باشد.

محمد مصاحبیان، سید محمد حسین علائی یزدی

اكثر بادگیر ها، یك طبقه است. فقط چند بادگیر در سراسر یزد دیده شد كه دو یا سه طبقه است؛ به عنوان مثال در روستای عقدا، یك بادگیر دو طبقه در «رباط حاجی ابوالقاسم رشتی» مشاهده شد كه معمرین راجع به كیفیت بنای آن، چنین اظهار نظر می كنند: "در گذشته بر اثر ناامنی، در طبقه دوم آن آتش می افروختند تا رخنه و ورود دشمن را، به روستا های اطراف اطلاع دهند؛ و از طرفی، طبقه دوم، به عنوان برج راهنما برای كاروانیان به حساب می آمده است." عده دیگری می گویند: "ساختن بادگیر دو طبقه، یك نوع هنر معماری است؛ زیرا ساختن آن، كار هر معماری نیست."

نظر دوم به حقیقت نزدیك تر است؛ زیرا امكان رفتن افراد به طبقه دوم، یا امكان آتش افروزی در آن نیست؛ و از جهتی، فرم ظاهری بادگیر كه هشت ضلعی است، نشان می دهد كه رعایت تناسب و زیبایی بادگیر برای معمار، در درجه اول اهمیت بوده است. همان طوری كه در تصویر می بینید ^{(4) ۞}، بادگیر طبقه دوم، روی بادگیر طبقه اول ساخته شده است؛ ضمناً منفذ زیر بادگیر آن درست در وسط منافذ دو طبقه بادگیر است. بادگیر طبقه دوم، كار هواكش را انجام می دهد؛ یعنی در واقع این بادگیر طبقه دوم، وسیله بسیار مناسبی است برای سهولت نفس كشیدن چشمه های بادگیر كناری طبقه اول.

در شهر «تفت»، یك بادگیر سه طبقه كه از نظر معماری بسیار ارزنده است، مورد بررسی قرار گرفت. این بادگیر به عنوان نوعی تفاخر به حساب می آید؛ از طرفی، بادگیر سه طبقه در تلطیف هوای خانه، بسیار موثر است. باد در هر سمت و ارتفاعی كه جریان داشته باشد، به راحتی، به وسیله چشمه های یكی از طبقات بادگیر، به داخل كشانده می شود.

بلند ترین و زیبا ترین بادگیر ها، بادگیر «باغ دولت آباد» یزد است كه ارتفاع آن 33 متر و 80 سانتی متر است و تاریخ بنای آن به زمان «كریم خان زند» می رسد. حسن این بادگیر، در دو قسمت خلاصه می شود:

1- زمینه بادگیر، هشت ضلعی است و با ارتفاع زیادی كه چشمه های آن دارد، طبیعی است كه باد در هر جهت و ارتفاعی جریان داشته باشد، به راحتی و با سرعت هر چه بیشتر، به قسمت زیر، هدایت می شود.

2- در زیر بادگیر، حوضی است كه در میان آن، فواره سنگی ای تعبیه شده است؛ به طوری كه وقتی باد به سطح آب می وزد، هوای خنك و مطبوعی ایجاد می كند.

خانه ای چهارصفه ای در كوچه باغ خندان در تفت یزد؛ در خانه هایی كه نمی توانستند در آن بادگیر بسازند از طریق این معماری با ناملایمات آب و هوایی سراسر سال مبارزه می كرده اند.
1- كریاس یا ورودی؛ 2- طویله و كاهدان؛ 3- صفه؛ 4- حیاط؛ 5- اطاق؛ 6- پستو یا بی اطاق؛ 7- راه پله پشت بام؛ 8- آبریزگاه یا مستراح؛ 9- كوچه باغ خندان.

محمد ابو الفضلی؛ اردیبهشت 1356 ه.ش.

ذكر این نكته لازم است كه در مساكن زرتشتی، بر خلاف مساكن مسلمان نشین، از بادگیر، چندان خبری نیست؛ زیرا همان طوری كه قبلاً به آن اشاره شد، بادگیر در گذشته، به عنوان یك علامت تعین به حساب می آمده؛ بنابراین زرتشتیان به علت اینكه در مضایقی قرار داشتند، ساختن بادگیر، در گذشته، برایشان میسر نبود. مثلاً در شهر تفت، هر موقع كه زرتشتیان می خواستند بادگیر بسازند، می بایست به لوطی های محل، به هر ترتیبی كه شده باشد، باج بدهند. از طرف دیگر در بعضی نقاط از جمله روستای «مباركه» كه یك روستای زرتشتی نشین در حوالی تفت است، در گذشته، به علت ناامنی، اهالی، مجبور بودند كه مساكن آنان به صورت فشرده و مجتمع بنا گردد؛ به نحوی كه می توان قسمت قدیمی روستا را به صورت واحد، تلقی كرد. در چنین مساكن فشرده ای، ساختن بادگیر، مقدور نبود؛ به همین لحاظ، اهالی برای تهویه منازل خود، به ایجاد چند روزنه در دل دیوار رو به سمت شمال كه همراه با باد مطبوع است یا روزنه هایی در دو طرف سقف، قناعت می كردند.

ضمناً از مطالعاتی كه درباره مساكن زرتشتی نشین تفت به عمل آمده است، این نكته استنباط می شود كه اهالی برای مبارزه با ناملایمات هوای گرم در تابستان و هوای سرد در زمستان، منازل خود را به صورت «چهار صفه ای» در آورده اند؛ به طوری كه در هر زمانی از سال، به مقتضای آب و هوا، در یكی از صفه ها به سر می برند؛ تابستان در سمت جنوب، بهار در سمت شمال، عصر های زمستان در سمت شرق و صبح های زمستان در سمت مغرب.

بادگیر را گذشته از خانه های مسكونی، برای خانه باغات و مساجد و خنك نگه داشتن آب در آب انبار ها نیز می سازند. تعداد بادگیر های آب انبار در سراسر یزد، به تناوب بین یك تا شش بادگیر، مشاهده شد. ضمناً بادگیر در آب انبار، نقش مصونیت از گندیدگی آب را نیز ایفا می كند. برای این منظور، باید بادگیر را طوری روی خزینه آب انبار بسازند كه مسلط بر آب باشد، والا آب آن بدبو و بدمزه خواهد شد. البته محاسبه بادگیر نسبت به خزینه آب انبار، به تجربه و مهارت بنا، بستگی دارد.

بادگیر های یك طرفه شهر میبد در استان یزد كه رو به نسیم مطلوب و پشت به باد نامطلوب كویری دارند.

سید عبدالعظیم پویا، سیمای باستانی شهر میبد

3- شیوه ساختن بادگیر ۩

بادگیر بر حسب زمینه و جهت آن، انواعی دارد كه بعداً به توضیح آن، اشاره خواهیم كرد. در اینجا به فنون ساختن یك بادگیر یك طرفه كه بیشتر در نواحی میبد و «اردكان» و بلوكات تابعه رواج دارد، قناعت می كنیم.

معماران محلی، برای ساختن بادگیر، از پشت بام ^{(5) ۞} خانه و از جایی كه مشرف به اتاق كوچكی است كه برای بادگیر اختصاص داده اند، با خشت یا با آجر، تنوره بادگیر را با مقطع مستطیل می چینند تا به ارتفاع معینی برسند. سپس بالای این تنوره چهار دیواره را، دو چوب به طریق ضربدر -×- می گذارند؛ به نحوی كه دو سمت هر چوب در دو زاویه مقابل مقطع، قرار می گیرد. سپس دیواره های سمت شرق و غرب و جنوب بادگیر را 2 تا 2.5 متر بالا می آورند. سپس در قسمت شمال كه رو به «باد اصفهان» است، با نیمه خشت یا آجر نیمه، به عرض 6 سانتی متر، روی تنوره را تا ارتفاع معینی می چینند. معمولاً ارتفاع این تیغه ها، 40 سانتی متر بلندتر از سایر دیواره هاست. این تیغه ها را اصطلاحاً «پایه» (/pA.yā/) می نامند. این پایه ها، نوعی بادشكن به حساب می آید و از لحاظ معماری، فوایدی چند بر آن مترتب است:

1- به نمای بادگیر، جلوه خاصی می بخشد.

2- موجب استحكام ساختمان بادگیر می شود؛ زیرا در اردكان و بلوكات تابعه، گاهی اوقات، گردبادی همراه با گرد و خاك به نام «پیچك» (/pI.ĉok/) می وزد كه چنانچه بادگیر بدون پایه باشد، به ساختمان آن، لطمه وارد خواهد كرد.

3- بادگیر را در سمت جنوب و مشرف به كوچه می سازند. طبیعی است در صورت عدم داشتن پایه، به ویژه در گذشته كه تا حدی ناامنی بر منطقه حكمفرما بود، سارقین از طریق منفذ بادگیر به داخل منزل راه پیدا می كردند.

بادگیر دو اشكوبه ای خانه آقازاده در ابرقو یا ابركوه یزد؛ این بادگیر معروف از نوع دو طبقه و چهار طرفه است كه نوع پیشرفته ای از بادگیر یزدی است؛ به تنوره ها، چشمه ها، پایه ها، داربست های چوبی، سقف و تزیینات گچبری آن توجه كنید.

همایون امیر یگانه؛ یزد نگین كویر

عرض بین دو تیغه كه اصطلاحاً «چشمه» نامیده می شود، بین 40 تا 60 سانتی متر است. تعداد چشمه های هر بادگیر، بستگی به عرض اتاق دارد؛ به طوری كه برای اتاق های دارای عرض بین 3 و 5 و 7 متر، به ترتیب 5 و 7 و 11 چشمه می گذارند. ضمناً در این منطقه، رسم است كه تعداد چشمه های بادگیر، نباید جفت باشد؛ زیرا برای صاحب آن، خوش یمن نیست و به قول خودشان «آمد» (/U.mad/) ندارد.

سقف دو پایه را به صورت «چپیله» (/ĉā.pI.lā/) می پوشانند؛ به این ترتیب كه دو خشت به صورت مایل به سمت بالا با دست نگه می دارند و سپس یك خشت، مابین آن دو خشت می گذارند.

بام بادگیر را به صورت خرپشته در می آورند تا در كشاندن هوای مطبوع یا در بیرون كردن هوای گرم و آلوده، كمك كند؛ بعد، روی پشت بام بادگیر را به قطر 3 سانتی متر با «نیمچه كاه» ^{(6) ۞} (/nIm.ĉā kA/) می پوشانند و گاهی اوقات، فاصله بین دو پایه را با خشت و نیمچه كاه، تخت می كنند. سپس، دو یا سه رگ آجر در لبه های بام آن كار می گذارند؛ به طوری كه هر طرف آجر ها 3 تا 5 سانتی متر بیرون باشد و باران، لطمه ای به دیوار های بادگیر، وارد نكند. چیدن آجر ها به این ترتیب، علاوه بر استحكام بادگیر، به زیبایی ظاهری آن نیز می افزاید. گاهی اوقات كف پشت بام را كاهگل می كنند و سپس یك ردیف آجر روی آن می چینند و فاصله بین آجر ها را با گچ و خاك، بند كشی می كنند. بعضی از افراد كه امكان مالی بیشتری دارند، روی چشمه های بادگیر را گچبری می كنند.

تعداد چشمه های هر بادگیر، با بزرگی آن بادگیر، ارتباط مستقیمی دارد و از طرفی، تعداد چشمه های هر طرف بادگیر، با شدت باد همان طرف، و در مجموع با هوای هر منطقه، ارتباط دارد. ضمناً در بعضی خانه ها، گاهی برای فصل زمستان كه احتیاج به بادگیر نیست، چشمه های بادگیر را با آجر یا خشت، تیغه می كنند؛ یا چنانچه در قسمت پایین بادگیر، دریچه ای كار گذاشته باشند، آن را می بندند. این كار معمولاً هر ساله در اواخر پاییز و در آستانه زمستان، صورت می گیرد.

از آنجایی كه در تابستان، اهل خانه معمولاً در اتاقك زیر بادگیر استراحت می كنند، احتمال دارد كه پرندگان، خصوصاً كبوتران، در چشمه های بادگیر، آشیانه كنند و فضولات آنها، روی ساكنان بریزد؛ بنابراین برای جلوگیری از این كار، چشمه های بادگیر را با تور سیمی یا نرده های چوبی، می پوشانند.

آب انبار كلار در میبد با چهار بادگیر اردكانی.

4- انواع بادگیر ۩

بادگیر بر سه نوع است:

1- بادگیر اردكانی
2- بادگیر كرمانی
3- بادگیر یزدی

4-1- بادگیر اردكانی ۩

این نوع بادگیر، بیشتر در منطقه اردكان دیده می شود. جهت چشمه های بادگیر، رو به باد اصفهانی است و از سمت غرب و شرق و جنوب، منفذ ندارد. بنای این نوع بادگیر، به نسبت سایر انواع بادگیر ها، تا حدی ساده و از لحاظ اقتصادی نیز مقرون به صرفه است؛ و به همین دلیل ممكن است كه برای هر اتاقی یك بادگیر بسازند.

آب انبار دولت آباد در باغ دولت آباد یزد با چهار بادگیر كرمانی.

4-2- بادگیر كرمانی ۩

بادگیر كرمانی كه ساده و تقریباً محقر است، به خانه خانواده های متوسط رو به پایین، اختصاص دارد. ساختن این نوع بادگیر، از عهده هر بنایی بر می آید و مصالح عمده آن، بیشتر، خشت و گل است. این نوع بادگیر را چون دو طرفه است، «بادگیر دو قلو» نیز می گویند. این بادگیر را در مسیر باد های شناخته شده می سازند. كار این نوع بادگیر، تا حدودی، به نسبت بادگیر های اردكانی، دقیق تر و ایده آل تر است؛ زیرا فشار باد به یك جهت، موجب تخلیه سریع هوای گرم و آلوده از طرف دیگر می گردد. ضمناً بادگیر بیشتر آب انبار ها را نیز به صورت بادگیر كرمانی درست می كنند تا از یك سمت آن، هوای خوش و مطبوع به آب برسد و از طرف دیگرش، هوای گرم به بیرون برود.

4-3- بادگیر یزدی ۩

بادگیر یزدی كه از سایر انواع بادگیر ها بزرگتر است، معمولاً چهار طرفه ساخته می شود و به همین لحاظ این بادگیر را در بعضی جا ها، «بادگیر چهار طرفه» یا «بادگیر چهار سو» هم می نامند. البته ساختمان آن از نظر معماری، از سایر انواع بادگیر ها، مشكل تر و پیچیده تر است. به این لحاظ، می توان آن را نوع برجسته ای از پدیده های هنر معماری به حساب آورد. ارتفاع آن، معمولاً زیاد است. ضمناً میزان ارتفاع بادگیر از پشت بام خانه و نوع چشمه های هر سمت بادگیر، ارتباطی مستقیم با اوضاع جوی منطقه دارد. این نوع بادگیر، معمولاً مخصوص ثروتمندان است و گاهی نیز در خانه های افراد متوسط روستایی و شهری نیز ساخته شده است.