بادگير هاي يزد و اسلوب ساختن آنها

شوربختانه پاورقي هاي اصلي اين مقاله در دسترس نيست که هنگام يافتن اصل مقاله افزوده و ويرايش خواهند شد.

1- مقدمه ۩

هواي منطقه يزد در تابستان، گرم و خشک، و در زمستان، سرد و خشک است و اختلاف درجه حرارت بين شب و روز، گاهي اوقات به 28 درجه سانتي گراد مي رسد. مردم يزد براي مقابله با اين شرايط جوي و اقليمي، به راه حل هايي دست يافته اند که جنبه هاي آزار دهنده آب و هوايي را کم کنند؛ از آن جمله است: ساختن خانه ها در کنار هم، ديوار هاي بلند، به کار بردن خشت خام، پوشش کاهگل، ساختن طاق هاي گنبدي، زيرزمين و بادگير و ... که مجموعاً وسايلي هستند براي مبارزه با ناملايمات هواي گرم تابستان و هواي سرد زمستان. از بين مواردي که بر شمرديم، بادگير، کارآيي بيشتري در تلطيف شرايط جوي منطقه دارد؛ به حدي که مي توان گفت شهر ها و روستا هاي کويري با بادگير نفس مي کشند.

موضوع اين مقاله ضرورت و اهميت بادگير و فنون ساختمان آن در ناحيه جنوبي دشت کوير يا استان يزد است که به تشريح آن مبادرت مي ورزيم.

پلان و برش بادگير در خانه اي در اشکذر يزد؛ مسير کانال اين بادگير چهار طرفه از طريق گمبيچه به اطاق و در ادامه به سرداب يا زيرزمين راه دارد.
1- رف يا طاقچه بالا؛ 2- طاقچه؛ 3- گم بيچه، گمبيچه يا گنجه؛ 4- صفه يا ايوان 5- اطاق؛ 6- سرداب يا زيرزمين؛ 7- بادگير.

محمد ابوالفضلي؛ ارديبهشت 1356 ه.ش.

2- ضرورت و اهميت بادگير ۩

بادگير، وسيله تهويه مناسبي براي خانه هاي در قلب کوير به حساب مي آيد؛ به طوري که جريان هواي مطبوعي را در اتاق ها، تالار و زيرزمين، ايجاد مي کند؛ به همين لحاظ است که معمولاً در هر محل، جهت بادگير را در سمتي مي سازند که مناسب ترين جريان هواي منطقه را جذب کند؛ مثلاً در سراسر منطقه «اردکان»، جهت بادگير را رو به شمال درست مي کنند تا هواي شمال را به داخل خانه برساند؛ در اين صورت، پشت بادگير را در جهت «باد قبله» مي سازند که همراه با گرد و خاک است.

کار اساسي بادگير در دو قسمت خلاصه مي شود:

1- هواي دلپذير و مطبوع را به قسمت زير، هدايت مي کند؛ به طوري که هوا به مجرد اينکه به چشمه هاي بادگير مي وزد، به جهت وضعيت ويژه چشمه هاي بادگير، باد با سرعت هرچه تمام تر، به پايين کشيده مي شود.

2- جهت ديگر بادگير، هواي گرم و آلوده را به بيرون مي فرستد؛ يعني در واقع کار مکش را انجام مي دهد.

ضمناً در مسير بعضي از بادگير هايي که به سرداب راه پيدا مي کند، طاقچه يا گنجه اي در دل ديوار تعبيه مي کنند و در چوبي بر آن مي گذارند تا بتوانند باد را کنترل کنند؛ به اين معني که در زمستان، در گنجه را مي بندند تا ارتباط فضاي داخل و خارج اتاق را قطع کنند. اين گنجه ها در اتاق، تقريباً کار يخچال هاي امروزي را انجام مي دهند؛ به طوري که گوشت و ماست و پنير و غذاي شب مانده را در گنجه مي گذارند و در آن را مي بندند تا آن مواد از هواي گرم فضاي داخل و دسترسي حيوانات خانگي ^{(1) ۞} در امان باشد. در روستاي «عقدا»، اين گنجه هاي ديواري را اصطلاحاً «گمبيچه» ^{(2) ۞} (/gom.bI.ĉā/) مي نامند.

ضمناً از بادگير علاوه بر تهويه و موردي که ذکر آن گذشت، براي سرد نگه داشتن مواد غذايي، به روش بهتري نيز استفاده مي کنند. براي اين منظور، روي چوب ميان قفسه بادگير، يک قرقره چوبي بند مي کنند و سپس از ميان قرقره، ريسماني مي گذرانند که به پايين بادگير مي رسد و سر ديگر آن ريسمان را به صورت چهار رشته در مي آورند که به چهار گوشه تخته مشبکي به طول و عرض تقريبي 70 سانتي متر، بسته مي شود؛ که اين تخته را اصطلاحاً «چووش» (/ĉo.Uŝ/) مي نامند. سپس آن سر طناب را به ميخ ديوار تالار مي زنند و روي تخته مشبک، ماست، گوشت، پنير و غذا هايي که باقي مي ماند، مي گذارند. براي آنکه تخته را به بالا و در معرض جريان هوايي قرار بدهند، سر طناب را از ميخ باز کرده و پايين مي کشند تا سر ديگر آن با واسطه قرقره اي که به تخته مشبک متصل است، بالا کشيده شود. در اين صورت، تخته مشبک بالا مي رود و در معرض هواي سرد قرار مي گيرد و از فاسد شدن مواد غذايي روي آن، جلوگيري مي شود. يک فايده ديگر اين کار، چنين است که مواد خوراکي را از دسترسي حيوانات خانگي، دور نگه مي دارد.

وجود بادگير، با آب و هواي هر منطقه، در رابطه مستقيم است؛ به طوري که هرچه از شدت گرماي هوا کاسته شود، به همان ميزان، از تعداد بادگير ها نيز کاسته خواهد شد؛ به عنوان مثال در روستاي کوهستاني «طزرجان» و «ده بالا» که هواي آنها خنک است، بادگير، براي اهالي، معنا و مفهومي ندارد؛ در صورتي که در بخش «ميبد» که داراي آب و هواي گرم و خشک است، به تقريب مي توان گفت که تمام مساکن، بادگير دارند.

وجود بادگير در هر خانه، معرف تعين و تشخص افراد آن خانه است. بزرگي و کوچکي بادگير، با موقعيت اقتصادي صاحب خانه، ارتباط دارد؛ به نحوي که وقتي وارد يک روستاي کويري مي شويم، با نگاهي گذرا به وضعيت بادگير ها، مي توانيم موقعيت اقتصادي هر خانوار را به تقريب، مشخص کنيم؛ زيرا که خانه هاي فقير نشين ^{(3) ۞} بادگير ندارند و بعضي از آنان که بادگير دارند، مصالح عمده بادگير، خشت و گل، و بادگير از گونه يک طرفه است و حتي تعداد چشمه هاي آن، بسيار کم است؛ در صورتي که مصالح بادگير عمده مالکان، بيشتر، خشت و آجر است و بادگير از گونه چند طرفه است و با تزييناتي همراه است.

عمارت هشتي يا ديوانخانه و بادگير معروف باغ دولت آباد در يزد؛ اين باغ محل سکونت و حکومت محمد تقي خان بافقي -سر سلسله خوانين يزد- است که مربوط به اواخر دوره افشاريه و آغاز زنديه مي باشد.

محمد مصاحبيان، سيد محمد حسين علائي يزدي

اکثر بادگير ها، يک طبقه است. فقط چند بادگير در سراسر يزد ديده شد که دو يا سه طبقه است؛ به عنوان مثال در روستاي عقدا، يک بادگير دو طبقه در «رباط حاجي ابوالقاسم رشتي» مشاهده شد که معمرين راجع به کيفيت بناي آن، چنين اظهار نظر مي کنند: "در گذشته بر اثر ناامني، در طبقه دوم آن آتش مي افروختند تا رخنه و ورود دشمن را، به روستا هاي اطراف اطلاع دهند؛ و از طرفي، طبقه دوم، به عنوان برج راهنما براي کاروانيان به حساب مي آمده است." عده ديگري مي گويند: "ساختن بادگير دو طبقه، يک نوع هنر معماري است؛ زيرا ساختن آن، کار هر معماري نيست."

نظر دوم به حقيقت نزديک تر است؛ زيرا امکان رفتن افراد به طبقه دوم، يا امکان آتش افروزي در آن نيست؛ و از جهتي، فرم ظاهري بادگير که هشت ضلعي است، نشان مي دهد که رعايت تناسب و زيبايي بادگير براي معمار، در درجه اول اهميت بوده است. همان طوري که در تصوير مي بينيد ^{(4) ۞}، بادگير طبقه دوم، روي بادگير طبقه اول ساخته شده است؛ ضمناً منفذ زير بادگير آن درست در وسط منافذ دو طبقه بادگير است. بادگير طبقه دوم، کار هواکش را انجام مي دهد؛ يعني در واقع اين بادگير طبقه دوم، وسيله بسيار مناسبي است براي سهولت نفس کشيدن چشمه هاي بادگير کناري طبقه اول.

در شهر «تفت»، يک بادگير سه طبقه که از نظر معماري بسيار ارزنده است، مورد بررسي قرار گرفت. اين بادگير به عنوان نوعي تفاخر به حساب مي آيد؛ از طرفي، بادگير سه طبقه در تلطيف هواي خانه، بسيار موثر است. باد در هر سمت و ارتفاعي که جريان داشته باشد، به راحتي، به وسيله چشمه هاي يکي از طبقات بادگير، به داخل کشانده مي شود.

بلند ترين و زيبا ترين بادگير ها، بادگير «باغ دولت آباد» يزد است که ارتفاع آن 33 متر و 80 سانتي متر است و تاريخ بناي آن به زمان «کريم خان زند» مي رسد. حسن اين بادگير، در دو قسمت خلاصه مي شود:

1- زمينه بادگير، هشت ضلعي است و با ارتفاع زيادي که چشمه هاي آن دارد، طبيعي است که باد در هر جهت و ارتفاعي جريان داشته باشد، به راحتي و با سرعت هر چه بيشتر، به قسمت زير، هدايت مي شود.

2- در زير بادگير، حوضي است که در ميان آن، فواره سنگي اي تعبيه شده است؛ به طوري که وقتي باد به سطح آب مي وزد، هواي خنک و مطبوعي ايجاد مي کند.

خانه اي چهارصفه اي در کوچه باغ خندان در تفت يزد؛ در خانه هايي که نمي توانستند در آن بادگير بسازند از طريق اين معماري با ناملايمات آب و هوايي سراسر سال مبارزه مي کرده اند.
1- کرياس يا ورودي؛ 2- طويله و کاهدان؛ 3- صفه؛ 4- حياط؛ 5- اطاق؛ 6- پستو يا بي اطاق؛ 7- راه پله پشت بام؛ 8- آبريزگاه يا مستراح؛ 9- کوچه باغ خندان.

محمد ابو الفضلي؛ ارديبهشت 1356 ه.ش.

ذکر اين نکته لازم است که در مساکن زرتشتي، بر خلاف مساکن مسلمان نشين، از بادگير، چندان خبري نيست؛ زيرا همان طوري که قبلاً به آن اشاره شد، بادگير در گذشته، به عنوان يک علامت تعين به حساب مي آمده؛ بنابراين زرتشتيان به علت اينکه در مضايقي قرار داشتند، ساختن بادگير، در گذشته، برايشان ميسر نبود. مثلاً در شهر تفت، هر موقع که زرتشتيان مي خواستند بادگير بسازند، مي بايست به لوطي هاي محل، به هر ترتيبي که شده باشد، باج بدهند. از طرف ديگر در بعضي نقاط از جمله روستاي «مبارکه» که يک روستاي زرتشتي نشين در حوالي تفت است، در گذشته، به علت ناامني، اهالي، مجبور بودند که مساکن آنان به صورت فشرده و مجتمع بنا گردد؛ به نحوي که مي توان قسمت قديمي روستا را به صورت واحد، تلقي کرد. در چنين مساکن فشرده اي، ساختن بادگير، مقدور نبود؛ به همين لحاظ، اهالي براي تهويه منازل خود، به ايجاد چند روزنه در دل ديوار رو به سمت شمال که همراه با باد مطبوع است يا روزنه هايي در دو طرف سقف، قناعت مي کردند.

ضمناً از مطالعاتي که درباره مساکن زرتشتي نشين تفت به عمل آمده است، اين نکته استنباط مي شود که اهالي براي مبارزه با ناملايمات هواي گرم در تابستان و هواي سرد در زمستان، منازل خود را به صورت «چهار صفه اي» در آورده اند؛ به طوري که در هر زماني از سال، به مقتضاي آب و هوا، در يکي از صفه ها به سر مي برند؛ تابستان در سمت جنوب، بهار در سمت شمال، عصر هاي زمستان در سمت شرق و صبح هاي زمستان در سمت مغرب.

بادگير را گذشته از خانه هاي مسکوني، براي خانه باغات و مساجد و خنک نگه داشتن آب در آب انبار ها نيز مي سازند. تعداد بادگير هاي آب انبار در سراسر يزد، به تناوب بين يک تا شش بادگير، مشاهده شد. ضمناً بادگير در آب انبار، نقش مصونيت از گنديدگي آب را نيز ايفا مي کند. براي اين منظور، بايد بادگير را طوري روي خزينه آب انبار بسازند که مسلط بر آب باشد، والا آب آن بدبو و بدمزه خواهد شد. البته محاسبه بادگير نسبت به خزينه آب انبار، به تجربه و مهارت بنا، بستگي دارد.

بادگير هاي يک طرفه شهر ميبد در استان يزد که رو به نسيم مطلوب و پشت به باد نامطلوب کويري دارند.

سيد عبدالعظيم پويا، سيماي باستاني شهر ميبد

3- شيوه ساختن بادگير ۩

بادگير بر حسب زمينه و جهت آن، انواعي دارد که بعداً به توضيح آن، اشاره خواهيم کرد. در اينجا به فنون ساختن يک بادگير يک طرفه که بيشتر در نواحي ميبد و «اردکان» و بلوکات تابعه رواج دارد، قناعت مي کنيم.

معماران محلي، براي ساختن بادگير، از پشت بام ^{(5) ۞} خانه و از جايي که مشرف به اتاق کوچکي است که براي بادگير اختصاص داده اند، با خشت يا با آجر، تنوره بادگير را با مقطع مستطيل مي چينند تا به ارتفاع معيني برسند. سپس بالاي اين تنوره چهار ديواره را، دو چوب به طريق ضربدر -×- مي گذارند؛ به نحوي که دو سمت هر چوب در دو زاويه مقابل مقطع، قرار مي گيرد. سپس ديواره هاي سمت شرق و غرب و جنوب بادگير را 2 تا 2.5 متر بالا مي آورند. سپس در قسمت شمال که رو به «باد اصفهان» است، با نيمه خشت يا آجر نيمه، به عرض 6 سانتي متر، روي تنوره را تا ارتفاع معيني مي چينند. معمولاً ارتفاع اين تيغه ها، 40 سانتي متر بلندتر از ساير ديواره هاست. اين تيغه ها را اصطلاحاً «پايه» (/pA.yā/) مي نامند. اين پايه ها، نوعي بادشکن به حساب مي آيد و از لحاظ معماري، فوايدي چند بر آن مترتب است:

1- به نماي بادگير، جلوه خاصي مي بخشد.

2- موجب استحکام ساختمان بادگير مي شود؛ زيرا در اردکان و بلوکات تابعه، گاهي اوقات، گردبادي همراه با گرد و خاک به نام «پيچک» (/pI.ĉok/) مي وزد که چنانچه بادگير بدون پايه باشد، به ساختمان آن، لطمه وارد خواهد کرد.

3- بادگير را در سمت جنوب و مشرف به کوچه مي سازند. طبيعي است در صورت عدم داشتن پايه، به ويژه در گذشته که تا حدي ناامني بر منطقه حکمفرما بود، سارقين از طريق منفذ بادگير به داخل منزل راه پيدا مي کردند.

بادگير دو اشکوبه اي خانه آقازاده در ابرقو يا ابرکوه يزد؛ اين بادگير معروف از نوع دو طبقه و چهار طرفه است که نوع پيشرفته اي از بادگير يزدي است؛ به تنوره ها، چشمه ها، پايه ها، داربست هاي چوبي، سقف و تزيينات گچبري آن توجه کنيد.

همايون امير يگانه؛ يزد نگين کوير

عرض بين دو تيغه که اصطلاحاً «چشمه» ناميده مي شود، بين 40 تا 60 سانتي متر است. تعداد چشمه هاي هر بادگير، بستگي به عرض اتاق دارد؛ به طوري که براي اتاق هاي داراي عرض بين 3 و 5 و 7 متر، به ترتيب 5 و 7 و 11 چشمه مي گذارند. ضمناً در اين منطقه، رسم است که تعداد چشمه هاي بادگير، نبايد جفت باشد؛ زيرا براي صاحب آن، خوش يمن نيست و به قول خودشان «آمد» (/U.mad/) ندارد.

سقف دو پايه را به صورت «چپيله» (/ĉā.pI.lā/) مي پوشانند؛ به اين ترتيب که دو خشت به صورت مايل به سمت بالا با دست نگه مي دارند و سپس يک خشت، مابين آن دو خشت مي گذارند.

بام بادگير را به صورت خرپشته در مي آورند تا در کشاندن هواي مطبوع يا در بيرون کردن هواي گرم و آلوده، کمک کند؛ بعد، روي پشت بام بادگير را به قطر 3 سانتي متر با «نيمچه کاه» ^{(6) ۞} (/nIm.ĉā kA/) مي پوشانند و گاهي اوقات، فاصله بين دو پايه را با خشت و نيمچه کاه، تخت مي کنند. سپس، دو يا سه رگ آجر در لبه هاي بام آن کار مي گذارند؛ به طوري که هر طرف آجر ها 3 تا 5 سانتي متر بيرون باشد و باران، لطمه اي به ديوار هاي بادگير، وارد نکند. چيدن آجر ها به اين ترتيب، علاوه بر استحکام بادگير، به زيبايي ظاهري آن نيز مي افزايد. گاهي اوقات کف پشت بام را کاهگل مي کنند و سپس يک رديف آجر روي آن مي چينند و فاصله بين آجر ها را با گچ و خاک، بند کشي مي کنند. بعضي از افراد که امکان مالي بيشتري دارند، روي چشمه هاي بادگير را گچبري مي کنند.

تعداد چشمه هاي هر بادگير، با بزرگي آن بادگير، ارتباط مستقيمي دارد و از طرفي، تعداد چشمه هاي هر طرف بادگير، با شدت باد همان طرف، و در مجموع با هواي هر منطقه، ارتباط دارد. ضمناً در بعضي خانه ها، گاهي براي فصل زمستان که احتياج به بادگير نيست، چشمه هاي بادگير را با آجر يا خشت، تيغه مي کنند؛ يا چنانچه در قسمت پايين بادگير، دريچه اي کار گذاشته باشند، آن را مي بندند. اين کار معمولاً هر ساله در اواخر پاييز و در آستانه زمستان، صورت مي گيرد.

از آنجايي که در تابستان، اهل خانه معمولاً در اتاقک زير بادگير استراحت مي کنند، احتمال دارد که پرندگان، خصوصاً کبوتران، در چشمه هاي بادگير، آشيانه کنند و فضولات آنها، روي ساکنان بريزد؛ بنابراين براي جلوگيري از اين کار، چشمه هاي بادگير را با تور سيمي يا نرده هاي چوبي، مي پوشانند.

آب انبار کلار در ميبد با چهار بادگير اردکاني.

4- انواع بادگير ۩

بادگير بر سه نوع است:

1- بادگير اردکاني
2- بادگير کرماني
3- بادگير يزدي

4-1- بادگير اردکاني ۩

اين نوع بادگير، بيشتر در منطقه اردکان ديده مي شود. جهت چشمه هاي بادگير، رو به باد اصفهاني است و از سمت غرب و شرق و جنوب، منفذ ندارد. بناي اين نوع بادگير، به نسبت ساير انواع بادگير ها، تا حدي ساده و از لحاظ اقتصادي نيز مقرون به صرفه است؛ و به همين دليل ممکن است که براي هر اتاقي يک بادگير بسازند.

آب انبار دولت آباد در باغ دولت آباد يزد با چهار بادگير کرماني.

4-2- بادگير کرماني ۩

بادگير کرماني که ساده و تقريباً محقر است، به خانه خانواده هاي متوسط رو به پايين، اختصاص دارد. ساختن اين نوع بادگير، از عهده هر بنايي بر مي آيد و مصالح عمده آن، بيشتر، خشت و گل است. اين نوع بادگير را چون دو طرفه است، «بادگير دو قلو» نيز مي گويند. اين بادگير را در مسير باد هاي شناخته شده مي سازند. کار اين نوع بادگير، تا حدودي، به نسبت بادگير هاي اردکاني، دقيق تر و ايده آل تر است؛ زيرا فشار باد به يک جهت، موجب تخليه سريع هواي گرم و آلوده از طرف ديگر مي گردد. ضمناً بادگير بيشتر آب انبار ها را نيز به صورت بادگير کرماني درست مي کنند تا از يک سمت آن، هواي خوش و مطبوع به آب برسد و از طرف ديگرش، هواي گرم به بيرون برود.

4-3- بادگير يزدي ۩

بادگير يزدي که از ساير انواع بادگير ها بزرگتر است، معمولاً چهار طرفه ساخته مي شود و به همين لحاظ اين بادگير را در بعضي جا ها، «بادگير چهار طرفه» يا «بادگير چهار سو» هم مي نامند. البته ساختمان آن از نظر معماري، از ساير انواع بادگير ها، مشکل تر و پيچيده تر است. به اين لحاظ، مي توان آن را نوع برجسته اي از پديده هاي هنر معماري به حساب آورد. ارتفاع آن، معمولاً زياد است. ضمناً ميزان ارتفاع بادگير از پشت بام خانه و نوع چشمه هاي هر سمت بادگير، ارتباطي مستقيم با اوضاع جوي منطقه دارد. اين نوع بادگير، معمولاً مخصوص ثروتمندان است و گاهي نيز در خانه هاي افراد متوسط روستايي و شهري نيز ساخته شده است.