تاملی بر شهر سازی دوره پهلوی اول در مطالعه موردی شهر یزد [2 از 2]

6- سیمای شهر در دوره پهلوی اول ۩

شكل 11: نقشه ذهنی از شهر یزد در دوره پیش از پهلوی اول؛ طرح میانی تصویر مربوط به تكیه امیر چخماق و نخل آن است.

جلال گلشن، كتاب یزد دیروز

سیمای شهر ^{(1) ۞} نه به كالبد شهر، كه به تصویر آن در ذهن مردمان اطلاق می شود. ^{(2) ۞} این ادراكات محیطی ^{(3) ۞} كه در تعامل انسان و محیط، به شكل تصاویر ذهنی ^{(4) ۞} ثبت می شود ممكن است مخدوش، غیر واقعی، ناخوانا و بعضاً نادرست باشند. آنچه از شهر در ذهن مردمان نقش می بندد، با ذخیره اطلاعات جدید به صورت پویایی در حال تكامل و تصحیح خویش است. ^{(5) ۞}

برای دستیابی به سیمای شهری دوره پهلوی اول، پیاده كردن متد لینچ ممكن نیست؛ اما می توان با بررسی اسناد موجود از آن دوران تا حدودی به شاكله شهر نو در قیاس با شهر پیش از خود در ذهن مردمان پی برد.

دكتر جلال گلشن تصاویری ارزنده از آنچه خود «صورت ظاهر یزد، آنچنانكه در خاطرم مانده» نام می نهد، ترسیم كرده است. این تصاویر را می توان با اغماض به عنوان نقشه شناختی ^{(6) ۞} یزد تحلیل نمود، چراكه به گفته طراحش "من در آن زمان شهر یزد را به طور ذهنی بدین گونه می دیدم." ^{(7) ۞}

عناصر سیمای شهر در دوران پیش از پهلوی اول (شكل 11):

◊ محلات: مهمترین ركن سیمای شهر و فاقد مرز كالبدی.
◊ گره: متبلور در میادین و حسینیه ها.
◊ نشانه: مانند تكیه ها، آب انبار ها، مساجد، بقاع و ....
◊ لبه ها: در امتداد برج و باروی قدیم و خندق آن.
◊ راه: به شكلی محو و محدود در گذر ها و راسته بازار.

این سیما در مواجهه با تصوری كه شهر پس از دوران پهلوی اول بر اذهان گذاشته (شكل 12)، تغییری ماهوی و بنیادین دارد. عناصر سیمای شهر در این دوره اینچنین دستخوش تغییر شده اند:

◊ راه: خیابان های تازه احداث مستقیم و عریضی كه در ذهن طراح، آنقدر سلب است كه آن را با بهره گیری از خط كش ترسیم كرده است.
◊ گره: فلكه های هندسی در تلاقی راه های جدید. گرچه گره ها در دوره پیشین نیز بسیار هندسی و راست گوشه بوده اند، اما در آن سیما، به نشان دادن موقعیت میادین و حسینیه ها با دوایری بسنده شده، حال آنكه در سیمای فرم محور جدید، فلكه ها با استفاده از شابلون، تصویر شده اند.
◊ نشانه ها: مانند تكیه ها، مساجد، اداره ها، كارخانه ها، زندان و ....
◊ لبه ها: آنها حذف و محلات محو و كم اهمیت شده اند.

شكل 12: نقشه ذهنی از شهر یزد در دوره پهلوی اول؛ طرح بالای تصویر مربوط به تكیه امیر چخماق است.

جلال گلشن، كتاب یزد دیروز

7- بیان معماری پهلوی ۩

زبان شهر سازی این دوره در مقام اجرا، بیانی متناسب با مبانی نظری اش می جوید:

7-1- تهران زدگی ۩

نگاه الگو بردارانه به مركز و واگویه كردن گویش معماری پایتخت، یك اپیدمی شایع در معماری این دوره بود كه اجازه بالندگی لهجه های مختلف معماری، آنگونه كه در قبل وجود داشت را منتفی می كرد. سبك تهران كه همان ادامه شیوه قاجار به همراه تلفیقی از عناصر معماری بومی و بیگانه است به عنوان شیوه رایج در مركز، متاثر از نگاهی اصول گرا بود كه پیشتر تشریح شد. شكلی از معماری كه عمدتاً اقشار میانه جامعه را پوشش می داد و در مساكن بروز می یافت. با رویكردی برون گرا در عین حفظ حریم درون، سعی در درونی كردن مفاهیم جدید داشت تا تحول تاریخی اش را حفظ كند. ^{(8) ۞} در دوره پهلوی اول این نگاه، شیوه غالب در احداث بنا های جدید یزد است: فرمانداری، اداره مالیه، اداره ثبت احوال و آتشكده زرتشتیان نمونه هایی از این بیان است.

7-2- باستان گرایی ۩

نگاهی كه تحت تاثیر اندیشه بوم گرا، در ادامه كاوش های باستان شناسانه در سال 1313 و به موازات تجدد، عربیت زدایی، روابط گرم با آلمان و الهام از فرهنگ پیش از اسلام شكل می گیرد. تب احیای عظمت ایران باستان عمدتاً در بنا های دولتی و توسط معمارانی نظیر وارتان و فروغی به كار گرفته شد. نمونه های آن در پایتخت، عمارت مجلس، بانك ملی، شهربانی، موزه ایران باستان و دبیرستان انوشیروان و فیروز بهرام است. ^{(9) ۞} ساختمان مدرسه ماركار كه توسط مهندس برزو در سال 1312 طراحی شد، نمونه ای از این معماری در یزد است (شكل 13). ^{(10) ۞}

شكل 13: دبیرستان ماركار یزد كه با همت ماركار و با طراحی مهندس برزو در سال 1312 به صورت ملی احداث گردید.

كاوه، سالنامه فرهنگ یزد

7-3- معماری به سبك كلاسیك اروپا ۩

این سبك، شیوه ایست متناسب با اندیشه نو واره تحصیل كردگان اروپا كه عمدتاً در آرایش میادین جدید الاحداث و به منظور ایجاد نوعی وحدت شكل به كار گرفته می شود. نمونه های این معماری در پایتخت را در چهارراه لاله زار، اسلامبول، میدان حسن آباد، میدان فردوسی و میدان بهارستان ^{(11) ۞} و در میدان پهلوی یزد می توان جست.

7-4- معماری مدرن ۩

بهره گیری از جنبش معماری بین المللی، خصوصاً با زوال گرایش به معماری ناسیونال دولتی، رواج می یابد. پرهیز از تزیین، روكار ساده سیمانی، احجام هندسی و خالص از ویژگی های این بیان معماری است. بیانی كه ابتدا نو پردازان افراطی بر می گزینند و رفته رفته از سال 1316 به سبك غالب در طراحی فضا های عمومی تبدیل می شود. ^{(12) ۞} آثار گوركیان، معماری دانشگاه تهران و راه آهن تهران از این زمره است. در یزد نیز برج ساعت ماركار این بیان را نمایندگی می كند.

ساختمان مدرسه ایرانشهر، اثر ماكسیم سیرو را می توان نوعی معماری التقاطی با بهره گیری از تلفیقی هوشمندانه از بیان های رایج آن دوره دانست. قوس های گوتیك و رویكرد بومی و عملكرد مدرن آن، این اثر را فرا تر از دسته بندی های ارایه شده قرار می دهد (شكل 14).

8- نتیجه گیری ۩

در اینكه شیوه شهر سازی پهلوی اول در یزد، با از هم دریدن بافت قدیم، ضمن تخریب مهمترین فضا های شهری سنتی، سازمان مدنیت و شالوده شهر كهن را ویران كرد، جای شبهه ای نیست (شكل 15). اما وارداتی انگاشتن نو پردازی رضا خانی، نادیدن تاریخ بالنده تجدد خواهی از عباس میرزا تا مشروطیت است؛ حتی اگر این تجدد خواهی با خواست بیرونی همسو شود و حتی اگر مستبدانه اعمال گردد. غیر منصفانه تر این است كه مداخلات شهری دوره رضاخان را عرضی، صوری، خودسرانه و بی هیچ پشتوانه تئوریك و از پیش اندیشیده ای تلقی نماییم. میراث تجدد خواهی ملت استبداد زده ایران پس از برگزیدن امنیت مستبدانه در مقابل آزادی اغتشاش انگیز، ناگزیر، به دستگاهی دیوانسالار و منضبط پناه آورد كه ایده هایش را محقق كند. از آنجا كه شهر، هم محمل این رویا بود در فراهم آوردن بستر گردش سرمایه و هم می بایست رفاهی مدرن برای شهروندانش پدید می آورد، به نخستین زمینه این تغییرات تبدیل شد. اشتباه اصلی آنجایی رخ داد كه وضع موجود، مانعی در جهت نیل به تجدد فرض شد و برای حذف آن، ساده ترین راه یعنی بهره گیری از نسخه های آزموده شده در بلاد مترقیه، پیش گرفته شد.

این رویكرد عملگرا، فضا های مدرن را در ساده ترین شكل، بر روی معابر قدیم مانند مورد خیابان پهلوی حد فاصل مالیه تا میدان امیرچخماق، بر روی خندق شهر مانند مورد خیابان پهلوی از دارالحكومه تا مالیه و از مالیه به سمت شرق، از میان بازار مانند خیابان شاه از میدان امیرچخماق تا میدان شاه، بر روی گورستان ها مانند میدان امیرچخماق، باغ ملی، ساختمان مالیه و ... و بر كشتزار ها مانند میدان پهلوی به طور مستقیم جاری ساخت. این برخورد سهولت محور، كه خصیصه مدرنیسم است در كنار بی ارزش دانستن بافت موجود، به انهدام آنها انجامید؛ با این همه، خیابان مدرنی را آفرید كه امروزه خود به عنوان سمبل سنت و در جایگاه زیباترین خیابان شهر یزد، محل مرمت میراث دوستان واقع شده است (شكل 16).