تاملي بر شهر سازي دوره پهلوي اول در مطالعه موردي شهر يزد [2 از 2]

6- سيماي شهر در دوره پهلوي اول ۩

شکل 11: نقشه ذهني از شهر يزد در دوره پيش از پهلوي اول؛ طرح مياني تصوير مربوط به تکيه امير چخماق و نخل آن است.

جلال گلشن، کتاب يزد ديروز

سيماي شهر ^{(1) ۞} نه به کالبد شهر، که به تصوير آن در ذهن مردمان اطلاق مي شود. ^{(2) ۞} اين ادراکات محيطي ^{(3) ۞} که در تعامل انسان و محيط، به شکل تصاوير ذهني ^{(4) ۞} ثبت مي شود ممکن است مخدوش، غير واقعي، ناخوانا و بعضاً نادرست باشند. آنچه از شهر در ذهن مردمان نقش مي بندد، با ذخيره اطلاعات جديد به صورت پويايي در حال تکامل و تصحيح خويش است. ^{(5) ۞}

براي دستيابي به سيماي شهري دوره پهلوي اول، پياده کردن متد لينچ ممکن نيست؛ اما مي توان با بررسي اسناد موجود از آن دوران تا حدودي به شاکله شهر نو در قياس با شهر پيش از خود در ذهن مردمان پي برد.

دکتر جلال گلشن تصاويري ارزنده از آنچه خود «صورت ظاهر يزد، آنچنانکه در خاطرم مانده» نام مي نهد، ترسيم کرده است. اين تصاوير را مي توان با اغماض به عنوان نقشه شناختي ^{(6) ۞} يزد تحليل نمود، چراکه به گفته طراحش "من در آن زمان شهر يزد را به طور ذهني بدين گونه مي ديدم." ^{(7) ۞}

عناصر سيماي شهر در دوران پيش از پهلوي اول (شکل 11):

◊ محلات: مهمترين رکن سيماي شهر و فاقد مرز کالبدي.
◊ گره: متبلور در ميادين و حسينيه ها.
◊ نشانه: مانند تکيه ها، آب انبار ها، مساجد، بقاع و ....
◊ لبه ها: در امتداد برج و باروي قديم و خندق آن.
◊ راه: به شکلي محو و محدود در گذر ها و راسته بازار.

اين سيما در مواجهه با تصوري که شهر پس از دوران پهلوي اول بر اذهان گذاشته (شکل 12)، تغييري ماهوي و بنيادين دارد. عناصر سيماي شهر در اين دوره اينچنين دستخوش تغيير شده اند:

◊ راه: خيابان هاي تازه احداث مستقيم و عريضي که در ذهن طراح، آنقدر سلب است که آن را با بهره گيري از خط کش ترسيم کرده است.
◊ گره: فلکه هاي هندسي در تلاقي راه هاي جديد. گرچه گره ها در دوره پيشين نيز بسيار هندسي و راست گوشه بوده اند، اما در آن سيما، به نشان دادن موقعيت ميادين و حسينيه ها با دوايري بسنده شده، حال آنکه در سيماي فرم محور جديد، فلکه ها با استفاده از شابلون، تصوير شده اند.
◊ نشانه ها: مانند تکيه ها، مساجد، اداره ها، کارخانه ها، زندان و ....
◊ لبه ها: آنها حذف و محلات محو و کم اهميت شده اند.

شکل 12: نقشه ذهني از شهر يزد در دوره پهلوي اول؛ طرح بالاي تصوير مربوط به تکيه امير چخماق است.

جلال گلشن، کتاب يزد ديروز

7- بيان معماري پهلوي ۩

زبان شهر سازي اين دوره در مقام اجرا، بياني متناسب با مباني نظري اش مي جويد:

7-1- تهران زدگي ۩

نگاه الگو بردارانه به مرکز و واگويه کردن گويش معماري پايتخت، يک اپيدمي شايع در معماري اين دوره بود که اجازه بالندگي لهجه هاي مختلف معماري، آنگونه که در قبل وجود داشت را منتفي مي کرد. سبک تهران که همان ادامه شيوه قاجار به همراه تلفيقي از عناصر معماري بومي و بيگانه است به عنوان شيوه رايج در مرکز، متاثر از نگاهي اصول گرا بود که پيشتر تشريح شد. شکلي از معماري که عمدتاً اقشار ميانه جامعه را پوشش مي داد و در مساکن بروز مي يافت. با رويکردي برون گرا در عين حفظ حريم درون، سعي در دروني کردن مفاهيم جديد داشت تا تحول تاريخي اش را حفظ کند. ^{(8) ۞} در دوره پهلوي اول اين نگاه، شيوه غالب در احداث بنا هاي جديد يزد است: فرمانداري، اداره ماليه، اداره ثبت احوال و آتشکده زرتشتيان نمونه هايي از اين بيان است.

7-2- باستان گرايي ۩

نگاهي که تحت تاثير انديشه بوم گرا، در ادامه کاوش هاي باستان شناسانه در سال 1313 و به موازات تجدد، عربيت زدايي، روابط گرم با آلمان و الهام از فرهنگ پيش از اسلام شکل مي گيرد. تب احياي عظمت ايران باستان عمدتاً در بنا هاي دولتي و توسط معماراني نظير وارتان و فروغي به کار گرفته شد. نمونه هاي آن در پايتخت، عمارت مجلس، بانک ملي، شهرباني، موزه ايران باستان و دبيرستان انوشيروان و فيروز بهرام است. ^{(9) ۞} ساختمان مدرسه مارکار که توسط مهندس برزو در سال 1312 طراحي شد، نمونه اي از اين معماري در يزد است (شکل 13). ^{(10) ۞}

شکل 13: دبيرستان مارکار يزد که با همت مارکار و با طراحي مهندس برزو در سال 1312 به صورت ملي احداث گرديد.

کاوه، سالنامه فرهنگ يزد

7-3- معماري به سبک کلاسيک اروپا ۩

اين سبک، شيوه ايست متناسب با انديشه نو واره تحصيل کردگان اروپا که عمدتاً در آرايش ميادين جديد الاحداث و به منظور ايجاد نوعي وحدت شکل به کار گرفته مي شود. نمونه هاي اين معماري در پايتخت را در چهارراه لاله زار، اسلامبول، ميدان حسن آباد، ميدان فردوسي و ميدان بهارستان ^{(11) ۞} و در ميدان پهلوي يزد مي توان جست.

7-4- معماري مدرن ۩

بهره گيري از جنبش معماري بين المللي، خصوصاً با زوال گرايش به معماري ناسيونال دولتي، رواج مي يابد. پرهيز از تزيين، روکار ساده سيماني، احجام هندسي و خالص از ويژگي هاي اين بيان معماري است. بياني که ابتدا نو پردازان افراطي بر مي گزينند و رفته رفته از سال 1316 به سبک غالب در طراحي فضا هاي عمومي تبديل مي شود. ^{(12) ۞} آثار گورکيان، معماري دانشگاه تهران و راه آهن تهران از اين زمره است. در يزد نيز برج ساعت مارکار اين بيان را نمايندگي مي کند.

ساختمان مدرسه ايرانشهر، اثر ماکسيم سيرو را مي توان نوعي معماري التقاطي با بهره گيري از تلفيقي هوشمندانه از بيان هاي رايج آن دوره دانست. قوس هاي گوتيک و رويکرد بومي و عملکرد مدرن آن، اين اثر را فرا تر از دسته بندي هاي ارايه شده قرار مي دهد (شکل 14).

8- نتيجه گيري ۩

در اينکه شيوه شهر سازي پهلوي اول در يزد، با از هم دريدن بافت قديم، ضمن تخريب مهمترين فضا هاي شهري سنتي، سازمان مدنيت و شالوده شهر کهن را ويران کرد، جاي شبهه اي نيست (شکل 15). اما وارداتي انگاشتن نو پردازي رضا خاني، ناديدن تاريخ بالنده تجدد خواهي از عباس ميرزا تا مشروطيت است؛ حتي اگر اين تجدد خواهي با خواست بيروني همسو شود و حتي اگر مستبدانه اعمال گردد. غير منصفانه تر اين است که مداخلات شهري دوره رضاخان را عرضي، صوري، خودسرانه و بي هيچ پشتوانه تئوريک و از پيش انديشيده اي تلقي نماييم. ميراث تجدد خواهي ملت استبداد زده ايران پس از برگزيدن امنيت مستبدانه در مقابل آزادي اغتشاش انگيز، ناگزير، به دستگاهي ديوانسالار و منضبط پناه آورد که ايده هايش را محقق کند. از آنجا که شهر، هم محمل اين رويا بود در فراهم آوردن بستر گردش سرمايه و هم مي بايست رفاهي مدرن براي شهروندانش پديد مي آورد، به نخستين زمينه اين تغييرات تبديل شد. اشتباه اصلي آنجايي رخ داد که وضع موجود، مانعي در جهت نيل به تجدد فرض شد و براي حذف آن، ساده ترين راه يعني بهره گيري از نسخه هاي آزموده شده در بلاد مترقيه، پيش گرفته شد.

اين رويکرد عملگرا، فضا هاي مدرن را در ساده ترين شکل، بر روي معابر قديم مانند مورد خيابان پهلوي حد فاصل ماليه تا ميدان اميرچخماق، بر روي خندق شهر مانند مورد خيابان پهلوي از دارالحکومه تا ماليه و از ماليه به سمت شرق، از ميان بازار مانند خيابان شاه از ميدان اميرچخماق تا ميدان شاه، بر روي گورستان ها مانند ميدان اميرچخماق، باغ ملي، ساختمان ماليه و ... و بر کشتزار ها مانند ميدان پهلوي به طور مستقيم جاري ساخت. اين برخورد سهولت محور، که خصيصه مدرنيسم است در کنار بي ارزش دانستن بافت موجود، به انهدام آنها انجاميد؛ با اين همه، خيابان مدرني را آفريد که امروزه خود به عنوان سمبل سنت و در جايگاه زيباترين خيابان شهر يزد، محل مرمت ميراث دوستان واقع شده است (شکل 16).