كاهگل و سیمای شهر ایرانی

پوشش كاهگلی سقف تیمچه امین الدوله در بازار كاشان.

بر روی سرزمین ایران، شهر های اصیلی وجود دارد كه از قرن ها پیش بنا شده، امروزه به پا ایستاده و هر كدام به تنهایی، شاهد نبوغ معماری اقوام این سرزمین است. معماران ایرانی بر اساس احتیاجات قوم خود، با توجه به مسایل اجتماعی و خصوصیات جغرافیایی و به منظور های معینی، ساختمان هایی بنا كردند كه نبوغ معماری آنان و مجموع این بنا ها در هر كدام از شهر های ایرانی، قابل ستایش است. به كار بردن مقیاس های انسانی توام با لطایف فكر و ذوق معماران در ریختن طرح های ساختمان ها و نیز سادگی مصالح، سیمای شهر ایرانی را خوشایند و دلپذیر نموده است.

برای بنا نهادن، معماران مصالحی را گرد آوردند كه با امكانات و خصوصیات این سرزمین تطبیق می نمود و سادگی و زیبایی آنها به اغلب شهر های ایران شخصیت مشتركی داد؛ به طوری كه امروزه می توان هر كدام از آنها را به عنوان نمونه شهر ایرانی بررسی نمود. آشنایی اقوام به مصالح و راه های مختلف استفاده از آنها در معماری، امری است كه سال ها به طول می انجامد و تجربه ها و نتایج به آن چاشنی می زند. انسان، پیر شدن مصالح را نظاره می كند و آنهایی را انتخاب می نماید كه بر اثر گذشت زمان گزندی ندیده و ماده آن زیباتر و اصیل تر شود. به این ترتیب، قسمتی از زیبایی و اصالت شهر های ایرانی مرهون مصالحی است كه در ساختمان بنا های آن به كار رفته است.

نمای كاهگلی كوچه ای خاكی در كرمان.

شهر ها اغلب با خشت خام، گچ و كاهگل بنا شده و این مصالح ساده با افكار احساسی، در قالب تناسبات دلپذیر تركیب شده است. كاشی، چوب و یا سنگ مصالحی است كه معماران از آنها برای تزیین بیشتری كمك گرفته اند. شهر ایرانی برای مردم این سرزمین، با خصوصیات معینی و با یك معماری موزون، اصیل و تناسبات زیبا بنا شده است.

بر روی فلات ایران، بر روی چشم انداز شهر ها، بام های كاهگلی میان آدمیان و حرارت خورشید حفاظ می شود. بادگیر ها شهر را تهویه می كند. نورگیر ها به تالار ها و هشتی ها سایه روشن ملایمی می دهد و حیاط هایی گود كه اطاق ها آنها را دور می زند یك حوض سنگی و چند درخت را در میان گرفته و به زندگی ایرانی لطافت می بخشد. در میان وزن حجم های كاهگلی، بام های گنبدی و بادگیر های سر به آسمان كشیده، پوشش دالان ها و تیمچه های بازاری، حسینیه ها و بالاخره گنبد و مناره های مسجد جامع و مساجد دیگر و بقعه ها به چشم می خورد.

تاریخ شروع مصرف كاهگل را در تمدن ایران نمی توان دقیقاً تعیین نمود لكن وجود آن در قدیمترین آثار معماری فلات، دلیلی است بر اینكه این ماده با زندگی اقوام سرزمین ایران از ابتدا آمیخته شده و شناسایی و استفاده از آن طی قرون، نسل به نسل به ما رسیده است.

برای آسایش قوم ایرانی، معماران، شهر ها را با قشری از كاهگل پوشانیدند و از میان این پوشش، سبزی شاخه های درختان از حیاط ها بیرون آمد. رنگ دلنشین كاهگل نه تنها زیبایی فوق العاده ای به شهر ایرانی داده بلكه به زندگی مردم روشنی و رنگ بخصوصی پاشیده است. این خمیر در سرزمین ما به صورت یكی از مصالح اساسی در انواع معماری مختلف به كار رفت و با دست آدمیان و با نیت خوش بر روی همه شهر های ایرانی كشیده شد و زندگی در شرایط اقلیمی بهتری زیر حمایت آن ادامه یافت.

تركیب ماده كاهگل از ابتدا تا امروز یكسان بوده و شامل دو ماده ساده است:

پوشش كاهگل سقف حسینیه ای در محمدیه نایین در اصفهان.

1- ماده اول كاه است كه پس از دروی گندم و خشك شدن و كوبیدن و با كمك چهارشاخ به هوا پرت شدن، با جزیی نسیم از دانه های گندم جدا شده، آرام بر روی زمین می ریزد. سپس آن را جمع آوری نموده و برای مصرف های مختلفی انباشته می كنند. به این ترتیب، در اغلب نقاط ایران، كاه به آسانی و ارزانی به دست می آید. الیاف آن، ماده گل را به هم می كشد و گل را مسلح می كند؛ همان طور كه آهن، بتون را.

2- ماده دوم گِل است كه حتی المقدور برای ساختن آن، از خاك رس استفاده می كنند. قبل از اینكه خاك را آب بدهند، آن را با كاه به خوبی مخلوط می كنند و به شكل تپه كوچكی در می آورند. میان آن را گود می كنند و داخل آن به نرمی آب می ریزند. خاك و كاه را با آب می اندازند تا در آب گل، زردی كاه نمودار شود. سپس خمیر را مالش می دهند و به تدریج كاهگل ساخته می شود.

با وجود اینكه ساختن این خمیر در نهایت سادگی انجام می شود معهذا چگونگی مخلوط و مقدار هر كدام از مواد امری حساس است. با كمبود كاه، ماده كاهگل ترك بر می دارد. با كمبود مقدار خاك، الیاف كاه مانع روانی آب باران می شوند. كاهگلی كه برای پوشش بام ها ساخته می شود، كاه كمتری دارد و در عوض به خمیر آن، خاك شنی از شن چاه می افزایند تا در مقابل باران به جای كاه، قشر كاهگل را تقویت نماید و در مورد كاهگلی كه برای پوشش دیوار تهیه می شود، كاه بیشتری به مخلوط اضافه می كنند تا متن كاهگل صاف تر شود و نیز ترك بر ندارد. با به كار بردن خاك رس سرخ تری، كاهگل، رنگ سرخی به خود می گیرد و متن آن برای گرفتن نقوشی از گچ آماده می شود.

پوشش كاهگل در داخل هشتی منزلی در كاشان با فرم های گچبری.

قشر كاهگل عایق است؛ گرما و سرما از آن عبور نمی كند؛ باران در پوشش های گنبدی و سقف های طاقی آن نشست نمی كند؛ همهمه كوچه ها و بازار ها در آن گم می شود و لازم به توضیح نیست كه گرد آمدن خواص این چند عایق در یك ماده به ندرت دیده شده است.

كاهگل ارزان است. كاه در اغلب شهر های ایران به فراوانی یافت می شود. قیمت خروار آن ناچیز است؛ و با این مقدار، كاه، سطوح بزرگی از اندود گل را مسلح می كند. كاهگل را هر كس می تواند بسازد و ماوای خود را با آن بپوشاند و حفظ كند. اندود كاهگل آسان كشیده می شود. آدمی با یك دست خمیر آن را بر می دارد و بر روی سطح دلخواه پهن می كند. در این مورد حتی به كار بردن ماله در كشیدن آن روی سطوح، نشانی از امكانات صاحبخانه است.

كاهگل مانند خمیر نرمی بر هر حجمی پوشانیده می شود و در این مورد، معماران حداكثر استفاده را نموده و توانسته اند برای شهر های ایرانی میراث ارزنده ای از حجم های جالب به جا گذارند. گرچه كاهگل به سهولت و ارزانی به دست می آید لكن به علت خواص فوق العاده ای كه نیز دارد، به صورت متن شهر های ایرانی در آمده و به بنایی قدم گذاشته است؛ به كلبه بی بضاعتان یا اعیان نشین ها، به كوره ها، به بازار ها، به حمام ها، به تكیه ها و بالاخره به مسجد ها. و همه این ساختمان های شهر، با كوچه هایی كه میان دیوار های كاهگلی می دود به هم مربوط می شود.

قسمتی از پوشش كاهگل سقف سالن مركزی ساختمانی در كاشان.

معماران تیزهوش، از گرمی رنگ كاهگل برای متن تزیینات دیواری داخل بنا نیز استفاده كرده اند. دیوار حیاط های داخلی را از بهترین خمیر سرخ فام پوشانیده و بر آن با خطوط برجسته گچ، نقش های هندسی انداخته اند و یا آن را به داخل هشتی های ورودی كشیده و بر آن نقش های تصویری ساخته اند. رنگ كاهگل، نور شدید و گاه زننده آفتاب سرزمین ما را برای ساكنان آن مطبوع نموده و در گرمای فصل تابستان با برگشت دادن اشعه خورشید و حرارت آن از روی بام ها و یا دیوار های كاهگلی، دما را به حداقل رسانیده است.

با وجود اینكه كاهگل ماده فشرده ای نیست، استقامت و دوام آن قابل ستایش است. تنها در مناطقی كه باران های فصلی شدید ببارد، ناچار هر چند سال یك بار، اندود تازه ای از كاهگل بر روی اندود سابق می كشند. به این ترتیب، تعمیر و تقویت آن امر ساده ایست و احتیاج به تخصصی ندارد. این تعمیر برای پوشش دیوار ها كمتر اتفاق می افتد. كاهگل سال ها بر روی دیوار می ماند به طوریكه اندود بنا های رها شده قرون گذشته هنوز بر جاست.

ابرقو، ابركو یا ابركوه یكی از شهرستان های یزد، نمونه شهر كاهگلی ایرانی.

و اما امروز ...

امروز تهران مانند كلیه شهر های پر جمعیت جدید و بدون برنامه دنیا به ناچار قیافه بی شخصیتی به خود گرفته است. ایجاد ساختمان های عظیم فلزی و بتون آرمه تمدن دنیای غرب، مانند سالن های سینما، هتل ها، فرودگاه ها و غیره با عث هجوم تكنیك های مختلف ساختمانی غربی شد و طبعاً مصالح معماری قوم ما كه با تجربه، زیبایی و شخصیت همراه بود در این پایتخت به مصالح خشك و سرد تكنیك های نا آشنا تبدیل گردید.

جای خوشوقتی بسیار است كه اغلب شهر های بزرگ ایران و كلیه شهر های كوچك و دهات از این موهبت برخوردار نشده و اگر قدمی از تهران بیرون بگذاریم، می بینیم كه هنوز در گوشه و كنار كوچه ها و بازار ها، تپه هایی از كاهگل مقدس كنار زندگی مردم برای خدمت به ساختمان و ماوای آنان انتظار می كشد.

كاهگل هنوز در زمره مصالح مورد استفاده اكثر ساكنین مملكت ماست و با دیدن ساختمان های غریب پایتخت كه هر كدام نمونه ای از فكر شلوغ دوره ما و نیز هجوم مصالح جدید است، شهر آرام كاهگلی، زیبا تر و درخشنده تر و عزیز تر جلوه می كند.