معماری اقلیمی ایران در دشت های فلات (كویر ها) [2 از 2]

4- نوع مصالح ۩

مصالح مورد استفاده در این منطقه، عمدتاً گل، خشت و آجر است. این نوع مصالح در منطقه به وفور یافت می شوند، تهیه آنها ارزان است و سابقه دیرینه كاربرد در این نواحی را دارند. از نظر اقلیمی نیز عملكرد خوبی دارند؛ زیرا در طی روز دیر گرم می شوند و شب هنگام دیر حرارت را پس می دهند، كه باعث تعدیل نوسان حرارت در طی شبانه روز در ساختمان می شود.

از لحاظ عملكرد اقلیمی، می توان دو حیاط، یكی در خانه های مدرن و دیگری در ابنیه سنتی منطقه را مقایسه نمود. در حیاط خانه های امروزی، معمولاً از موزاییك، آسفالت و نرده ها و در های آهنی استفاده می شود. این نوع مصالح، به سرعت حرارت آفتاب را به خود جذب می كنند و در روز های گرم تابستان، هنگام بعد از ظهر، راه رفتن با پای برهنه روی كف این حیاط و یا دست زدن به نرده ها و در های فلزی ممكن نمی باشد؛ در صورتیكه در حیاط ابنیه سنتی كه با آجر فرش شده، دمای هوا بر روی سطح آجر بسیار كمتر از آسفالت و یا موزاییك است و در شب هنگام نیز كه هوا سرد می شود، این آجر ها هنوز حرارت را در خود حفظ كرده اند و فضای حیاط، زود سرد نمی شود.

در این منطقه، از چوب جهت در و پنجره و گاهی، ستون ایوان ها و تیر افقی در داخل سقف استفاده می شود. سنگ نیز عمدتاً برای پی و كرسی چینی به كار می رود.

شكل 21: دورنمایی از بافت شهری و مسجد تاریخی زواره در استان اصفهان.

زهرا لطفی و نغمه بحرانی

5- زواره ۩

"پیشینه زواره را كه «ریگستان» نیز نامیده می شود، می توان تا زمان ساسانیان دنبال كرد زیرا به طوریكه گفته می شود این مكان یا اردستان كه در پانزده كیلومتری آن واقع است، زادگاه انوشیروان بوده است. ... در عهد سلجوقیان، این محل مانند اردستان، شهر ثروتمندی گردیده و بنا های شایان اهمیت، از آن دوره باقی مانده است." ^{(1) ۞}

شهرك تاریخی زواره در استان اصفهان و در شمال شرقی اردستان واقع است. ارتفاع این شهرك از سطح دریا، 905 متر است و در عرض جغرافیایی 33.30 درجه قرار دارد. به دلیل اینكه زواره در حاشیه دشت مركزی ایران واقع شده، لذا آب و هوای آن گرم و بسیار خشك است؛ به نحوی كه میانگین بارش سالیانه آن از 103 میلی متر تجاوز نمی كند و اكثر این بارندگی نیز از اواسط پاییز تا اواسط بهار می بارد و در طی شش ماه از سال، هوا گرم و بارندگی و رطوبت هوا بسیار اندك است.

اقتصاد این شهرك، عمدتاً بر مبنای امور كشاورزی از قبیل كشت گندم و جو و محصول باغات و صنایع دستی است؛ ولی از آنجاكه مقدار ریزش باران سالیانه كم می باشد، لذا كشاورزی به صورت دیم در این منطقه وجود ندارد. مزارع زواره در سابق توسط قنات های متعدد اطراف شهرك، آبیاری می شده؛ ولی هم اكنون فقط چهار رشته قنات به نام های تقی آباد، كهنگ، مهر و گرم هنوز آب دارند و بقیه آب مصرفی از طریق بیست حلقه چاه عمیق كه اكثراً در سمت غرب شهرك قرار دارند، تامین می شود. كشتزار های اهالی نیز عمدتاً در سمت غرب و جنوب غرب، در مسیر جاده زواره به اردستان قرار دارند.

شكل 22: دورنمایی از زواره از بالای حسینیه بزرگ؛ حصار قلعه قدیمی و گنبد یخچال در سمت چپ آن در مركز عكس دیده می شود.

زهرا لطفی و نغمه بحرانی

طراحی شرایط آسایش در مجاور كویری بزرگ و پهناور، كاری بسیار مشكل است و به منظور فراهم نمودن محیط مناسب برای سكونت انسان، شناخت صحیح شرایط اقلیمی و حداكثر استفاده از امكانات محیطی و حفاظت از فضا های مسكونی در برابر عوامل نامطلوب ضروری است.

در این شهرك، باد مطلوب در تابستان، كه به نام «باد خراسان» معروف است، از سمت شمال شرق می وزد. با توجه به نقشه هوایی (شكل 20)، مشخص است كه كل بافت شهر، سمت كوچه ها و معابر اصلی و حیاط مركزی ساختمان ها، رو به سمت این باد و پشت به آفتاب گرم بعد از ظهر تابستان و همچنین «تفت باد» كه باد نامطلوب بسیار گرم است، قرار دارد. بدین ترتیب در ایام بحرانی سال یعنی در فصول گرم، بافت شهر و اجزاء آن در مقابل آفتاب گرم و باد نامطلوب، محافظت شده و از باد مطلوب خراسان، جهت تعدیل حرارت در تابستان، استفاده گردیده است. به عبارت دیگر، طراحی شهری و همچنین طراحی معماری، با استفاده از ساده ترین و طبیعی ترین امكانات، در جهت تامین شرایط آسایش انسان، صورت گرفته است.

شكل 23: منار قدیمی مسجد پا منار در زواره در استان اصفهان مربوط به دوره سلجوقی؛ این منار پس از منار مسجد جامع ساوه، قدیمی ترین منار در ایران است.

زهرا لطفی و نغمه بحرانی

در زواره، خصوصیات یك شهرك مناطق كویری ایران به بهترین نحو مشهود است و علاوه بر رعایت جهت باد و آفتاب، مسایل دیگر اقلیمی نیز رعایت شده است. بافت شهر به صورت متراكم و فضا های شهری مانند معابر، میادین و حسینیه ها، كاملاً محصور می باشند (شكل20). كلیه ساختمان ها، اعم از مذهبی، تجاری، خدماتی و مسكونی، كاملاً درونگرا بوده و تمامی بازشو ها بجز ورودی، به حیاط مركزی باز می شوند و پوسته خارجی ابنیه، كاملاً بسته می باشند. مصالح مورد استفاده نیز، مانند سایر روستا ها و شهرك های مشابه، از گل، خشت و آجر است و در و پنجره ها، چوبی می باشند. ضخامت دیوار ها نسبتاً زیاد است كه خود علاوه بر تقویت استحكام بنا، باعث تعدیل نوسان درجه حرارت در طی شبانه روز می گردند.

در زواره، طاق ها به صورت گنبدی و قوسی هستند و از چوب جهت پوشش بام، استفاده نگردیده است. سمت جنوبی خانه های چهارفصل، یعنی همان قسمت تابستان نشین، غالباً مرتفع تر از سایر قسمت های خانه می باشد و اطاق اصلی تابستان نشین در اكثر خانه ها به صورت چهار صفه یا چهار ایوانی است و یك چهار طاقی در بالای آن قرار دارد (شكل 21) كه بخشی از نور و تهویه اطاق را تامین می كند. در طرفین بعضی از اطاق های چهارصفه كه بزرگتر هستند و به نام حوضخانه معروف می باشند، غالباً یك جفت بادگیر كوتاه چهار طرفه وجود دارد و اگر زیر حوضخانه، سرداب قرار داشته باشد، بادگیر، علاوه بر حوض خانه به سرداب نیز راه دارد.

با وجود كوچكی و جمعیت نسبتاً كم این شهرك ^{(2) ۞}، ساختمان های با ارزش متعددی در زواره وجود دارد. علاوه بر خانه های مسكونی، می تون از مسجد جامع زواره، متعلق به دوره سلجوقی كه اولین مسجد چهارایوانی ایران بوده و بعد ها به صورت الگو برای سایر مساجد سبك ایرانی قرار گرفته و همچنین از مسجد پامنار كه دارای یكی از قدیمی ترین مناره های ایران است (شكل 23)، منار مسجد ابن كویر، مسجد امام حسن (ع)، مجموعه میر بهاء الدین حیدر، امامزاده یحیی، بازار، یخچال، دو حسینیه، قلعه قدیمی و چندین آب انبار و حمام نام برد.

ولی جای تاسف است كه بافت قدیم زواره با وجود داشتن پیشینه تاریخی بسیار باارزش و معماری اقلیمی و در عین حال بسیار زیبا، مانند بافت قدیم سایر شهر های ایران، در حال فروپاشی و از بین رفتن است و بنا های قدیمی این شهرك به تدریج، جای خود را به سیمان و تیرآهن می دهند.

شكل 24: یك گذر بین محله ای و ساباط در بافت قدیم دزفول در استان خوزستان.

قاسم درودگر

6- دزفول و شوشتر ۩

در سمت جنوب غربی رشته كوه زاگرس، آنجا كه سطح ناهموار كوه تمام، و دشت مسطح خوزستان شروع می شود، از لحاظ آب و هوایی، شرایط خاصی دارد؛ زیرا این ناحیه از یك طرف پشت به كوه و از طرف دیگر رو به دشت خوزستان و پس از آن خلیج فارس دارد. رطوبت خلیج بدون مشكل به این ناحیه می رسد منتها به لحاظ فاصله نسبتاً زیاد حدود 250 كیلومتر، از مقدار رطوبت هوا كاسته می شود. بدین جهت رطوبت شهر هایی در این نواحی، مانند دزفول با معدل رطوبت نسبی 59% در ساعت 6:30 صبح، از رطوبت بنادر مجاور خلیج فارس مانند آبادان با معدل رطوبت نسبی 63% در ساعت 6:30 صبح، كمتر است ولی به مراتب، بیش از مناطق گرم در فلات مركزی ایران مانند یزد با رطوبت نسبی 43% در ساعت 6:30 صبح، می باشد. برای اطلاعات بیشتر به اطلاعات آمار وضع جوی مناطق مختلف اقلیمی كه در بخش سوم كتاب بررسی اقلیمی ابنیه سنتی ایران نوشته وحید قبادیان آمده است، مراجعه كنید.

با توجه به میزان درجه حرارت و رطوبت نسبی، می توان این ناحیه را از لحاظ اقلیمی، بین منطقه گرم و خشك مناطق مركزی ایران و گرم و مرطوب سواحل جنوبی كشور، محسوب نمود. در دو شهر باستانی دزفول و شوشتر كه هر دو دارای بافت شهری قدیمی ای به مقیاس بسیار وسیع می باشند، ملاحظه می شود كه اقلیم گرم و نیمه مرطوب، باعث ایجاد بافت شهری و فرم ابنیه ای شده كه حالت بینابین با بافت شهری و فرم ابنیه در دو منطقه گرم و خشك و گرم و مرطوب دارد.

همان گونه كه در همین مقاله ذكر شد، در شهر های گرم و خشك مانند یزد، نایین و زواره، بافت شهری متراكم، و ابنیه، كاملاً درون گرا می باشند و كلیه بازشو ها به درون ساختمان باز می شوند. در كوچه های مناطق مسكونی اینگونه شهر ها، عابر با نمای دیوار هایی كه بجز یك درب ورودی كوچك، هیچگونه بازشویی به بیرون ندارند و با كاهگل اندود شده اند مواجه می شود. اغلب، بعد از ورود به خانه می توان زیبایی آجر و ظرافت های معماری ایران را مشاهده نمود ولی در دزفول و شوشتر، آجركاری های كم نظیر و ریزه كاری های بسیار زیبا را در تمامی معابر و در سطح شهر می توان مشاهده كرد. یكی از دلایل این مطلب به خاطر حرارت طاقت فرسا و رطوبت نسبتاً زیاد هوا در طی حدود نیمی از سال است. جهت مقابله با این حرارت و رطوبت بیش از حد، تهویه دو طرفه هوای داخل بنا، ضروری است و به همین دلیل، ساختمان های این دو شهر، مانند مناطق گرم و مرطوب جنوب كشور، به صورت نیمه درونگرا هستند و بازشو ها بر روی سطوح داخلی و خارجی بنا قرار می گیرد و هر دو نما از لحاظ اهمیت و زیبای، تقریباً یكسان هستند و روی هر دوی آنها، نماسازی انجام می شود؛ اگرچه مانند خانه های سواحل جنوبی، در اینجا نیز نمای داخلی، قدری زیباتر و پركار تر از نمای خارجی است.

بر خلاف ساختمان های كرانه جنوبی كشور، در دزفول و شوشتر، طاق ها به صورت گنبدی و قوسی است و مهارت اجرایی و زیبایی طاق ها در این دو شهر، قابل مقایسه با زیباترین طاق ها در شهر های فلات مركزی ایران می باشد. همچنین در اینجا، قوس های بالای بازشو ها و رواق ها به صورت جناغی هستند؛ یعنی مشابه آن چیزی كه در نواحی مركزی ایران مشاهده می شود. در سواحل جنوبی كشور، اكثر قوس ها به شكل نیمدایره می باشند كه تحت تاثیر شیوه معماری كشور های عربی و هند بوده است.

از لحاظ بافت شهری، اكثر خصوصیاتی كه در شهر های حاشیه كویری وجود دارد، در اینجا نیز دیده می شود؛ مانند فضا های محصور و كوچه های باریك و پیچ در پیچ. در اینجا نیز كوچه ها باعث پیوستگی و اتصال فضا های شهری می شوند و با تغییراتی كه در بدنه كوچه یا گذر به وجود می آید، خبر از اهمیت مكانی آن محل می دهند. در نقاطی كه گذر به بازارچه محله می رسد، معمولاً روی آن، چند طاق قرار دارد و در مركز محله، عرض گذر زیاد شده و به صورت میدانگاهی برای تجمع اهل محل درآمده است.

شكل 26: پل آبشار از مناطق دیدنی شوشتر در استان خوزستان است كه در آن معماری و طبیعت به بهترین شكل تلفیق گردیده است.

در این گذر ها، انسان، واقعاً مفهوم هماهنگی و گوناگونی در مقیاس انسان را حس می كند. این گذر ها با وجود دارا بودن انسجام و وحدت بصری از لحاظ شكل، رنگ و نوع مصالح، از تنوع كافی از نظر نحوه اجرا، ابعاد و فرم برخوردارند و برای هر عابر پیاده ای می تواند بسیار جالب و دلپذیر باشد. امری كه متاسفانه در معابر امروزی، كمتر دیده می شود.

در قدیم چون محدوده زمین هر ساختمانی، مانند امروز، مستطیل شكل نبوده و مقررات و ضوابط شهرداری نیز از لحاظ حریم فضای معابر، همانند زمان حاضر، مدون نبوده و به علاوه، هر محله ای در بافت شهری، تقریباً خودمختار و اهل محل از لحاظ قومی و یا صنفی، هم مسلك بوده اند، لذا در بسیاری از موارد، گسترش خانه بر روی كوچه نیز ادامه می یافته و یك یا چند اطاق بر روی گذر می ساختند و عبور و مرور از زیر این اطاق ها كه ساباط نامیده می شده (شكل 24)، انجام می گرفته است.

این ساباط ها علاوه بر سایه، باعث ایجاد كوران نیز می شدند؛ امری كه در مناطق گرم و نیمه مرطوب، ضروری است. همانند این ساباط ها را می توان در بافت قدیم اكثر شهر ها و روستا های مناطق گرم و خشك، گرم و نیمه مرطوب و همچنین سرد و كوهستانی، دید. ساباط، باعث تعدیل درجه حرارت گذر می شود. در مناطق كوهستانی و سرد، ابعاد ساباط، كوچك ولی در مناطق گرم و خشك و مخصوصاً گرم و مرطوب، ابعاد ساباط، بزرگ می باشد.

به طور كلی، طول و عرض حیاط های خانه های مسكونی در دزفول و شوشتر، نسبت به حیاط های مشابه در مناطق مركزی ایران، كوچكتر، و از خانه های سواحل جنوبی، قدری بزرگتر است. ارتفاع اطاق ها نیز از اطاق های مشابه در سواحل جنوبی كوتاهتر است. در این دو شهر، جهت پی، از سنگ و به منظور نماكاری و اجرای طاق ها، از آجر استفاده می شود.

به جرات می توان بیان نمود كه شاهكار فن و هنر معماری با آجر ایران، در دو شهر دزفول و شوشتر نمایش پیدا می كند. در این دو شهر، تقریباً كل مجموعه بافت قدیم، با آجر های نما پوشیده شده است و هر ساختمان، طرح مخصوص به خود دارد. اینگونه ابنیه، هنوز به مقدار وسیع در كل بافت قدیم هر دو شهر وجود دارد ولی روند «توسعه»، گریبانگیر این دو شهر نیز شده است. خیابان كشی های بدون مطالعه و اقدامات غیر منطقی مسئولان، خطری عمده در از بین رفتن هویت و اصالت این دو شهر محسوب می شود. آثار پیش از اسلام نیز مورد تهدید قرار دارند. ضمن بازدید نگارنده از كاخ خشایار شاه در شهر تاریخی شوش ^{(3) ۞} در سال 1367، مطلع شدم كه شهرداری آن شهر، خواهان تبدیل این كاخ هخامنشی به یك پارك است.

7- ساختمان های گلی، خشتی و آجری ۩

به دلیل اینكه چوب در مناطق گرم و خشك، كمیاب است و از آن، جهت سرپناه نمی توان استفاده نمود و سنگ نیز فقط در مناطق كوهستانی و كنار رودخانه ها یافت می شود، لذا تنها مصالحی كه به منظور امور ساختمانی به صورت گسترده در این مناطق می توان استفاده نمود، خاك است. با توجه به آمار های نوع مصالح در ساختمان ها، مشاهده می شود كه در كل ایران و به خصوص در مناطق گرم و خشك كشور، ساختمان های اجرا شده با مصالح خاكی به مراتب بیشتر از هر نوع ساختمان دیگری است. برای اطلاعات بیشتر به جداول 2 و 3 در بخش سوم یا ضمیمه كتاب بررسی اقلیمی ابنیه سنتی ایران نوشته وحید قبادیان مراجعه كنید.

شكل 27: سقف اطاق یك خانه در حال تخریب در بافت قدیم شوشتر در استان خوزستان.

7-1- ساختمان های گلی ۩

ساختمان های گلی از قدیمی ترین انواع ابنیه می باشند و یكی از اولین نوع ساختمان هایی كه بشر بعد از شروع زندگی كشاورزی و یكجا نشینی آغاز كرد، این نوع ساختمان ها هستند. دلیل این امر هم به این خاطر است كه مصالح آن بسیار ابتدایی و قابل دسترس است و به مهارت و تبحر چندانی برای اجرای آن، احتیاج نیست. "از نخستین ساختمان های گلی ای كه در ایران، باقی مانده های آن به جا مانده، در گنج دارا در لرستان می باشد كه قدمت آن به اواسط هزاره هشتم تا هفتم قبل از میلاد می رسد." ^{(4) ۞}

برای ساختن این نوع ابنیه، ابتدا زیر محل دیوار ساختمان را قدری می كنند. برای اجرای دیوار، مقداری خاك رس كه احیاناً به آن ماسه و كاه نیز اضافه شده را به مدت چند روز به صورت آبخوره، در حوضچه هایی قرار می دهند. پس از آنكه آب، كاملاً اطراف دانه های خاك رس و ماسه را گرفت، مخلوط را توسط دست و پا به هم می زنند. این عمل كه به آن «ورز دادن» اطلاق می شود، بسیار ضروری است و هرچه مخلوط، بیشتر ورز داده شود، مخلوط، بهتر قاطی می شود و در نتیجه، كار، بهتر و همگن تر خواهد بود. در سابق بر این، گاهی اوقات، صاحب كار مقداری سكه پول داخل مخلوط می ریخت تا كارگران به خاطر پیدا كردن سكه ها، مخلوط را بیشتر ورز دهند.

آب این مخلوط نباید زیاد باشد و مخلوط باید نسبتاً سفت باشد. پس از آماده شدن مخلوط، بنّا شروع به چیدن دیوار می كند. طریقه كار بدین شكل است كه بنّا هر دفعه با دو دست، مقداری از مخلوط را بر می دارد و در محل دیوار قرار می دهد. این عمل را آنقدر دورتادور دیوار انجام می دهد تا ارتفاع دیوار به حدود 70 و یا 80 سانتی متر برسد. سپس می گذارد كه مخلوط قدری خود را بگیرد و سفت شود. پس از آن، شروع به چیدن ردیف دوم می نماید و این بار نیز حدود 70 سانتی متر از دیوار را می چیند و باز قدری صبر می كند تا دیوار خود را بگیرد. این عمل را ادامه می دهد تا كل دیوار ساخته شود. در قسمت هایی كه بازشو ها قرار دارند، بنّا، گِل نمی چیند و جای آنها را خالی می گذارد. پس از رسیدن ارتفاع دیوار به بالای بازشو، روی بازشو دو تیر چوبی قرار داده می شود و ردیف های بعدی گل، روی آنها اجرا می شود. روش معمول تر این است كه محل بازشو ها را هم با گل می چینند و پس از رسیدن ارتفاع دیوار به بالای بازشو، دو تیر چوبی روی محل بازشو قرار می دهند. پس از اینكه دیوار ها خشك شدند، با كلنگ، گلی را كه در محل بازشو ها قرار دارد، خالی می كنند و تیر های بالای بازشو، مانع از فرو ریختن باقی دیوار بالای بازشو می شود. به خاطر نحوه چیدن دیوار در این روش، به دیوار های گلی، دیوار های چینه هم اطلاق می شود.

شكل 28: دورنمایی از محوطه اطراف پل آبشار در شوشتر در استان خوزستان كه بخشی از زیبایی طبیعی و زیست اقلیمی این شهر را نشان می دهد.

قطر پایین دیوار حدود 70 سانتی متر و یا بیشتر است و هرچه دیوار بالاتر می رود، از قطر دیوار كاسته می شود. قطر بالای دیوار چیزی حدود 40 یا 50 سانتی متر است. پس از اتمام دیوار ها، سقف ساختمان را می زنند. برای اجرای سقف، از تیر های چوبی، ساقه های درخت و گِل استفاده می كنند. نكته مهم اینكه سطح سقف باید قدری بزرگتر از سطح محاط شده در بالای دیوار ها باشد تا مانع از ریزش باران بر روی بدنه دیوار ها شود. كف اطاق ها معمولاً خاك كوبیده شده و یا یك لایه رس است كه روی آن را پس از اتمام كار با حصیر می پوشانند. برای محافظت بیشتر دیوار ها، یك لایه كاهگل در قسمت داخلی و خارجی ساختمان بر روی دیوار ها كشیده می شود. از محاسن ساختمان های گلی، مقاومت بسیار خوب آنها در مقابل گرما و سرما است. دلیل آن به خاطر قطر نسبتاً زیاد دیوار ها و همچنین گلی بودن آنها می باشد. دیوار گلی در تعدیل نوسان درجه حرارت در داخل ساختمان، عملكرد خوبی دارد و همانند یك خازن حرارتی عمل می كند.

از معایب عمده این نوع ابنیه، ضعف سازه ای آنها می باشد. این بنا ها در مقابل زلزله و تكان های شدید اصلاً مقاوم نیستند و به سهولت، فرو می ریزند. همچنین در مقابل رطوبت و باران نیز ضعیف می باشند و اگر باران، مستقیماً روی دیوار گلی ریزش كند، پس از چندی، دیوار شسته خواهد شد و از هم می پاشد. ضعف سوم این خانه ها در مقابل جانوران موذی مانند موش، عقرب و سوسك است؛ چون دیوار ها به آسانی خراشیده و كنده می شوند. به همین جهت، محل مناسبی برای لانه این نوع جانوران هستند.

از دیوار های گلی برای محصور كردن باغات نیز استفاده می شده و هنوز هم كماكان مورد استفاده قرار می گیرد. این دیوار ها به همان طریقی كه شرح آن رفت، چیده می شوند و اطراف باغ را احاطه می كنند. گاهی به ملات گل - كاه، ریگ، آهك و یا نمك طعام اضافه می كنند. اضافه كردن كاه به گل برای استحكام آن نیست بلكه این كار مانع از ترك خوردن گل در موقع خشك شدن می شود. اضافه كردن ریگ و آهك تا اندازه ای به استحكام دیوار كمك می كند. اضافه كردن نمك طعام به گل به خاطر جلوگیری از رویش گیاهان در روی دیوار است. همچنین این كار، مقاومت دیوار را در مقابل بارندگی، رطوبت و یخبندان نیز بیشتر می كند. گاهی برای استقامت و یكپارچگی دیوار، یك ردیف خشت در ارتفاع هر 60 یا 70 سانتی متر می چینند. گاهی هم خار و خاشاك در قسمت بالای دیوار قرار می دهند تا مانع از ریزش مستقیم آب باران بر روی دیوار گلی شود.

شكل 29: نمایی از محوطه اطراف پل آبشار در شوشتر در استان خوزستان.

7-2- ساختمان های خشتی ۩

ساختمان های خشتی نیز جزء قدیمی ترین ابنیه می باشند. باقیمانده كهن ترین نمونه های این نوع ساختمان ها، در دره های دهلران پیدا شده كه متعلق به 5800 تا 6200 سال قبل از میلاد می باشد. ^{(5) ۞} مصالح این ساختمان ها، خشت های مربع شكل است كه با دست، قالب گیری شده و در زیر تابش آفتاب، خشك شده اند. در كشور ما، متداول ترین مصالح ساختمانی، بجز در نواحی جنوبی بحر خزر، خشت بوده است. اكثر ساختمان های مسكونی و عمومی از قبیل خانه ها، مساجد، مدارس، كاروانسرا ها و غیره با خشت ساخته می شده است. هنوز هم درصد بالایی از ساختمان های كنونی ایران زمین، خشتی است. طبق برآورد سرشماری نفوس و مسكن در آبان ماه 1355، 17.61 درصد ابنیه ایران، خشتی و گلی بوده كه در شهر ها این مقدار 11.96% و در روستا ها 22.2% بوده است. ^{(6) ۞} استفاده از مصالح خشتی و گلی و بهبود عملكرد این مصالح هنوز كماكان یكی از اركان اصلی معماری ما است.

ساختمان های خشتی، فرم تكامل یافته ساختمان های گلی می باشد؛ زیرا مصالح هر دو نوع ساختمان، یكی است؛ منتها، تفاوت در اینجاست كه برای ساختمان های خشتی، توده گل را ابتدا قالب گیری می كنند و پس از خشك شدن این توده در زیر آفتاب، در ساختمان به كار برده می شود. خشت هایی كه در تپه سیلك در نزدیكی كاشان به دست آمده، به صورت مكعب مستطیل هایی است با اضلاع ناهموار كه با دست قالب گیری شده است. نوع كاملتر این خشت ها در قالب های چوبی، فرم گرفته كه به صورت مكعب مستطیل و با اضلاع صاف و منظم بوده است.

برای تهیه خشت، خاك رس را با 20 تا 30 درصد ماسه بادی مخلوط می كنند. سپس این مخلوط را در حوضچه هایی ریخته و حوضچه ها را با آب پر می كنند كه بدان «آبخوره» می گویند و به مدت دو روز به حال خود می گذارند تا دانه های خاك رس خیس بخورد. خاك رس خیس خورده را دوباره به هم می زنند تا به صورت خمیر گل درآید و سپس آن را در قالب های چوب یا آهنی، شكل می دهند. گاهی برای مقاوم كردن خشت، به ملات آن، گرد آهك می زنند. گاهی هم به ملات، كاه اضافه می كنند. كاه مانند آرماتور در بتن، دانه های رس و ماسه را به هم نگه می دارد و همانطور كه قبلاً عنوان شد، مانع از ترك خوردن خشت می شود.

در مناطقی كه بارندگی و رطوبت، زیادتر است، به ملات خشت، نمك طعام می زنند كه از روییدن گیاهان در خشت، جلوگیری شود. به علاوه، وجود نمك طعام در خشت از نشت آب باران و برف تا اندازه ای جلوگیری می كند و خشت كندتر آب پس می دهد.

پس از قالب گیری خشت، آن را در فضای باز و در زیر تابش آفتاب قرار می دهند. خشت در هوای آزاد، پس از 3 تا 15 روز، رطوبت خود را از دست می دهد و خشك می شود. در نقاط نمناك، این مدت بیشتر طول می كشد و اگر سرما زیاد باشد، خشت تر، یخ می زند و خرد می شود. بنابراین خشك كردن خشت در مواقع یخبندان، عملی نیست.

شكل 30: كارگران ساختمانی مشغول به كار در مینیاتور مربوط به قرت نهم هجری.

7-3- ساختمان های آجری ۩

ساختمان های آجری نیز قدمت چندین هزار ساله ای در ایران دارند و بقایای كوره های آجرپزی در شوش و سیلك كه قدمت آنها به چهار هزار سال قبل از میلاد می رسد، كشف شده است. ^{(7) ۞} در سابق بر این، با وجود اینكه اكثر ساختمان ها خشتی بوده، ولی برای ساختمان هایی كه اهمیت بیشتری داشته و می خواستند مدت زیادتری دوام داشته باشند مانند مساجد، كاخ ها و پل ها، از آجر استفاده می شده است. در سنوات اخیر به خصوص در پنجاه سال گذشته، بر تعداد ساختمان های آجری به طور چشمگیری افزوده شده و آجر به عنوان متداول ترین نوع مصالح ساختمانی مطرح شده است. هم اكنون، اجرای ساختمان های خشتی در شهر ها به مقدار بسیار زیادی محدود شده و در روستا ها نیز تعداد زیادی از ساختمان های جدید را با آجر می سازند. برای اطلاعات بیشتر به جداول آمار مصالح مورد استفاده در مناطق مختلف كشور واقع در بخش سوم یا ضمیمه كتاب بررسی اقلیمی ابنیه سنتی ایران نوشته وحید قبادیان، مراجعه شود.

7-3-1- طرز تهیه آجر ۩

تهیه آجر سه مرحله دارد:

1- تهیه گل و قالب زدن خشت
2- خشك كردن خشت ها در حرارت كم
3- پختن خشت در كوره های آجرپزی

برای تهیه گل، خاك رس را با 10 تا 15 درصد ماسه بادی، مخلوط می كنند. درصد ماسه برای ساختن آجر اهمیت دارد؛ چون اگر كم باشد، آجر موقع خشك شدن، ترك می خورد و موقع پختن، تغییر شكل می دهد. اگر درصد ماسه زیاد باشد، آجر دارای تخلخل زیاد شده و سست می شود. برای تهیه آجر های مختلف، گاهی به مخلوط خاك رس و ماسه، مواد دیگری مانند آهك، انواع سولفات ها، اكسید آهن و یا خاك اره اضافه می كنند. این مخلوط را برای مدت دو روز به صورت آبخوره در حوضچه هایی قرار می دهند. سپس آن را به طریق دستی كه همان روش سنتی است و یا به وسیله دستگاه مخلوط كن كه روش مدرن است خوب به هم می زنند و قاطی می كنند و در آخر كار آن را در قالب های مورد نظر فرم می دهند.

برای خشك كردن خشت، آن را در یك محوطه باز در معرض تابش آفتاب قرار می دهند و در روش های جدیدتر خشت را به كوره می برند و تا 100 درجه، آن را حرارت می دهند و نهایتاً برای پختن، این خشت را به كوره آجرپزی حمل می كنند. در ایران، كوره های چاهی متداول بوده است، هرچند كه در سال های اخیر، كوره های هوفمان و تونلی نیز احداث شده اند.

از لحاظ زیست اقلیمی، ساختمان های آجری همانند ساختمان های گلی و خشتی برای مناطق گرم و خشك و همچنین سرد مناسب می باشند؛ زیرا جرم حرارتی نسبتاً زیاد آنها باعث متعادل شدن دمای داخل ساختمان می شود. هرچند باید متذكر شد كه ساختمان های آجری از نظر سازه ای، غالباً ضعیف هستند.