مطالعه مقدماتي طبقه بندي نام ها و خاندان هاي يزد

1- مقدمه ۩

خاندان هايي كه در شهر يزد زندگي مي كنند، از نظر منشاء تاريخ به شش گروه تعلق دارند كه عبارتند از: زردشتيان، سادات، طوايف و عشاير، طبيبان، خوانين و مهاجرين شهر هاي ديگر. اين شش گروه، تركيب جمعيتي شهر يزد را تشكيل مي دهند كه بدون هيچ تمايزي در ميان يكديگر زندگي مي كنند؛ به طوري كه اختلاط مداوم اين گروه ها، منجر به پيدايش خاندان هايي با نام هاي ديگري شده است. اين خاندانها را مي توان بر اساس نام خانوادگي به 9 گروه تقسيم كرد. بسياري از خاندان هاي شهر يزد، منشاء اهداي موقوفات، ايجاد تاسيسات عمومي، واحد هاي توليدي و ... بوده اند. بنابراين پيش از بررسي موضوعات مربوط به تاسيسات عمومي و توليدي، موقوفات و ... لازم است كه خاندان هاي شهر يزد را بشناسيم و درباره نام و نسب آنها تاملي داشته باشيم.

دانستن اينكه چه خاندان هايي در يزد، موجبات گسترش اقتصادي و تحولات فرهنگي شده و منشاء ايجاد قنوات و ابواب البر و تاسيسات عمومي و بالاخره كارخانه ها و كارگاه هاي مهم بوده اند، از وسايل رهيابي به نحوه تاثير فرهنگي و مدني آنهاست.

در اين مطالعه اجمالي، اساس كار مبتني بر اطلاعات شفاهي و افواهي و دفتر راهنماي تلفن شهري بوده است. بنده تصور مي كنم كه براي ديگر شهر هاي ايران هم ضرورت دارد كه تحليلي در نام هاي خانوادگي و تعيين تيره هاي خانداني انجام شود.

2- تقسيم بندي تاريخي ۩

نخستين گروه بندي طبقاتي، بايد متوجه قدمت خانواده ها باشد و بدانيم كه هر يك، از چه روزگاري در شهر يزد اقامت داشته اند و زاد و ولد كرده اند.

عكسي قديمي از جمعي از زنان زرتشتي يزد؛ زرتشتيان از جمله قديمي ترين خاندان هاي يزد و ناب ترين نژاد هاي ايراني هستند.

2-1- زرتشتيان ۩

طبعاً قديمي ترين خانواده ها، گروه هاي زردشتي اي كه در دين خود باقي مانده اند هستند. خانواده هاي كيامنش، كيخسروي، كشاورز و ... از زمره كساني اند كه نسب سه، چهار يا پنج پشت خود را به ياد دارند. ^{(1) ۞}

2-2- سادات ۩

اين گروه شامل ساداتي مانند خانواده هاي عريضي، طباطبايي و يا سيد شمس الديني و سيد ركن الديني مي شود. خانواده هاي منتسب به سيد ركن الدين، طبعاً هفتصد سال است در يزد اقامت داشته اند. سيد ركن الدين و فرزندش سيد شمس الدين منشاء كار هاي خير بسيار بوده اند ^{(2) ۞} و وقفنامه آنها به نام جامع الخيرات، دو بار چاپ شده است و به ترجمه فارسي هم درآمده است. ^{(3) ۞}

2-3- طوايف و تيره هاي قومي و عشيرتي ۩

از خانواده هاي گروه طوايف و تيره هاي قومي و عشيرتي مي توان از افشار، عرب و گرجي نام برد. سابقه وجود عشاير در اطراف يزد و مخصوصاً در منطقه بيابانك و ساغند و بهاباد به عصر ايلخانيان مي رسد؛ زيرا در وقفنامه ربع رشيدي از دو برادر نام رفته است كه هم خودشان و هم اجدادشان كنيه «ابو العشاير» داشته اند و در مهرجرد صاحب املاك و باغات بوده اند. ^{(4) ۞}

2-4- طبيبان ۩

از جمله اين گروه مي توان از خاندان هايي كه از روزگار صفوي در يزد بوده اند و نام جد اعلايشان حكيم عبدالله بوده كه در جامع مفيدي هم آمده است، نام برد. خانواده كنوني ملكي از آن تيره اند و عده اي از افراد آنان در رشته طبابت بوده اند. ^{(5) ۞}

2-5- خوانين ۩

گروه خانواده هاي خوانين از بازماندگان محمد تقي خان بافقي اند و خانواده هاي متعددي در اين سلسله مانند كامران، عسكري كامران و نواب پور و معز الديني اكنون وجود دارند. ^{(6) ۞}

2-6- مهاجرين ولايات ديگر ۩

اين گروه، اغلب براي تجارت و كسب به يزد مي آمده اند و خانواده هايي هستند كه سابقه بودن آنها در يزد به اوايل عصر ناصري مي رسد. دلالت عمده بر آن، اين است كه خانه هاي قديمي تاريخدار كه يادگاري از آنهاست، هنوز در شهر يزد باقي است. خانواده هايي مانند رشتي، لاري، بمي، شيرازي، كرماني، اصفهاني، كوراغلي ^{(7) ۞} و ....

3- تقسيم بندي نام هاي خانوادگي ۩

اين تقسيم بندي بر اساس نامگذاري خانوادگي است كه از سال 1298 شمسي در ايران مرسوم شده است. معمولاً خانواده ها با توجه به پيشينه كسب و كار، نسبت و نسب، محل تولد، زندگي و ... نام هايي را اختيار كرده اند كه آنها را به اين ترتيب مي توان شناساند:

3-1- داراي جنبه سيادت ۩

بعضي از نام ها داراي جنبه سيادت هستند؛ مانند: طباطبايي، موسوي، حسيني، حسني، علوي، جليلي كه منسوب به سيد جليل هستند و ....

3-2- داراي جنبه روحاني، سابقه خدمات و تعلقات مذهبي ۩

از اين گروه مي توان به نام هاي خانوادگي اي مانند: آيت اللهي، علومي، مدرسي، اثني عشري، حايري، اماميان، امامزاده، انتظاري، حايري زاده و ... اشاره كرد.

3-3- برگرفته از اجداد و اسلاف ۩

اين گروه شامل نام هاي خانوادگي اي است كه برگرفته از نام اجداد و اسلاف است مانند: طاهري يا پاشنه طلا، رسوليان يا عبد الرسولي، شفيع پور، حافظي برگرفته از حافظ الصحه، مويد برگرفته از مويد الحكماء، حفيظي، مشيري برگرفته از مشير الممالك، ملك برگرفته از ملك التجار، صحت برگرفته از صحت السلطنه و ....

3-4- منسوب به محلات و آبادي ها ۩

پاره اي از نام هاي خانوادگي منسوب به محلات قديمي شهر يزد و يا آبادي هاي آنجاست؛ مانند: شازده فاضلي، وقت و ساعتي، لب خندقي، مالميري، گازرگاهي، كوچه بيوكي، مصلايي، تفتي، هدشي كه هدش نام قديمي آبادي ده بالا است، زارع بيدكي، ميبدي، اردكاني، گردفرامرزي، زارچي، مجومردي، فيروز آبادي، ندوشني، بنادكي، دهشيري، مروستي، نيري، منگ آبادي ^{(8) ۞}، طزرجاني، منشادي، طامهري و ....

3-5- داراي دلالت بر تيره، طايفه و عشيره ۩

نام هاي خانوادگي اين گروه دلالت بر تيره، طايفه يا عشيره اي دارد؛ مانند: پلنگ، خواجه، افشار ^{(9) ۞}، عرب، سالاري، عرب عجم، لوك زاده، كاشول خاني، پاپلي ^{(10) ۞}، گل مشكي، كلانتري، گرجي، و .... البته غالباً حسب و نسب و سبب تسميه خانوادگي خود را نمي دانند ولي نوع كلمات طبعاً قرينه اي است بر اين موضوع.

شعر باف ها مشغول كار در كارگاه شعر بافي؛ شعر بافي يا نوعي پارچه بافي از مرسوم ترين صنف ها در يزد بود؛ اين عكس مربوط به حدود سال 1290 ه.ش. است.

از مجموعه آلبوم عكس محمد حسين افشاريه

3-6- گوياي پيشه اجدادي و خانداني ۩

نام هاي خانوادگي اين گروه گوياي پيشينه اجدادي و خانداني آنهاست؛ چون، اين نام ها نشان دهنده حرفه هايي است كه نوع صفت و پيشه هاي سنتي را نشان مي دهد. فهرستي از اسم آنها كه از دفتر راهنماي تلفن يزد استخراج شد در اينجا آورده مي شود:

آنتيك چي، آهن چي، آهنگر، ابريشمي، باروت كوب، بلور چي، بند ساعتي، پالوده پز، پرده باف، پور مازار، پوست فروش، پوش دوز، ترمه باف، ترياك چي، جمال ^{(11) ۞}، جواهر چي، جو كار، چاووشي ^{(12) ۞}، چاي فروش، چتر دوز، چراغي، چرخكار، چيتي، حبوباتي، حداد زاده، حرير فروش، حكاك زاده، خار كن، خباز، خشتمال، خليفه، دهقان، رناسي، ريسماني، زارع، سمسار، سياف ^{(13) ۞}، شاطر، شالچي، شعر باف، شكر ريز، شمع ريز، صراف، صراف زاده، صفار، صوفي باف، طاقه باف، طال ساز، عطار، علاقه بند، فرشي، قدكي ^{(14) ۞}، قناد، قناريزي، قند ريز، كاغذ گران، كرباسي، كشمير شكن، كلاه دوز، گلابگير، گيوه چي، مازار، مسگر، مشكي باف، معمار زاده، نخ كش، نخود بريز، نشاسته گر و نيلچي.

اميدوارم توصيف اين پيشه ها را جداگانه تهيه و تقديم كنم.

3-7- منسوب به شهر هاي ديگر ۩

نام هاي خانوادگي اين گروه شامل نام هايي است كه منسوب به شهر هاي ديگر ايران است؛ خواه مردمي كه اجدادشان از آن شهر ها به يزد آمده اند مانند: لاري ها، عرب ها، رشتي ها، اصفهاني، كرماني، هراتي، شيرازي؛ و خواه كساني كه به مناسبت تجارت با شهر هاي ديگر، نام آن شهر را بر خود گذارده اند؛ مانند: همداني و طبسي و خراساني كه همه يزدي اند.

3-8- داراي جنبه فرهنگي ۩

اين گروه شامل نام هايي است كه جنبه فرهنگي دارند؛ مانند: فصيح زاده، شكوهي، آيتي، فرساد، لغوي و قلمسياه.

3-9- زرتشتيان ۩

اين گروه شامل نام هاي خانوادگي زرتشتيان است كه اغلب از كلمات فارسي و نام هاي اساطيري و حماسي و تاريخي پيش از اسلام است؛ مانند: بامسي، بهرامي، پشوتن، تير انداز، جمشيديان، خسروي، ده موبد، دينياري، رستمي، سروشيان، شهزادي، كيامنش، كيخسروي و ماندگاري. در نام آنان نسبت به افلاطون و ارسطو هم ديده مي شود.

4- تقسيم بندي طبقاتي ۩

مراد از اين تقسيم بندي، تقسيم بندي طبقات اجتماعي است:

4-1- اعيان ۩

اعيان به معني متشخصين و معاريف شهر مي باشد؛ نه به معناي متمولين. البته ممكن است متمول نبوده ولي از اعيان در شمار بوده اند. تيره هاي خوانين و نواب ها را از اين زمره مي توان دانست.

4-2- بازرگانان ۩

از اين دسته مي توان به ملك كه منسوبين به ملك التجار هستند، معين كه منسوبين به معين التجار هستند، افشار، عرب يا فاتح، لاري، فرهنگي، غضنفر، رسوليان، روهني، زركش، صراف زاده، كوراغلي و طاهري نام برد.

4-3- ملاكين ۩

از نام هاي خانوادگي ملاكين، اكرمي است.

4-4- علما و مدرسين ۩

از اين دسته مي توان بدين نام ها اشاره كرد: مدرسي، علومي، حايري، سعيدي، حايري زاده و مجد الفضلا.

4-5- شعرا و فرهنگيان ۩

از اين دسته اند نام هايي چون آيتي، شكوهي، افصح زاده، ناصر و مشكاتيان.

4-6- پزشكان ۩

از نام هاي خانوادگي اي كه در گروه پزشكان اند، مي توان اشاره كرد به امين الاطباء، مسيح الممالك، سلطان الحكماء، حافظ الصحه، فيلسوف السلطنه، صحت السلطنه، شفاء الدوله.

4-7- اصناف ۩

از نام هاي خانوادگي اين دسته در قبل صحبت شد؛ مانند: قناد، خليفه، مازار، شعرباف و ....

4-8- اجزاي حكومتي ۩

در يزد معمولاً از خود يزدي ها كمتر در امور ديواني وارد مي شدند. فرد شاخص ميرزا فتح الله مشير الممالك بود. بعد ها كه دواير دولتي تاسيس شد البته افراد يزدي مشاغلي اختيار كرده اند.

4-9- كارخانه داران ۩

در اين دسته مي توان از نام هاي خانوادگي اي چون هراتي، افشار، صراف زاده و بشارت نام برد.

در اينجا، توضيحي ضروري است و آن اينكه در يزد، تجارت و ملك داري تقريباً توامان بود. كساني كه مايه اي از راه كسب و كار به دست مي آوردند، آن را در زراعت و ايجاد آبادي و ملك داري مصروف مي كردند. به اعتقاد يزدي ها زمين «ميخ طلا» بود؛ لذا تهيه باغ در دوره شهر و حيازت مباحات در بيابان و ايجاد مزارع در مناطق كويري و كوهستاني كه همه مستلزم حفر قنوات بود از زمره سنت آن خطه شمرده مي شود. هميشه زارعان يزدي و مقنيان آنجا شهرت داشتند و به شهر هاي ديگر برده مي شدند. از جمله، رشيد الدين فضل الله همداني، وزير دوره غازان خان و اولجايتو، براي آباداني مزارع ربع رشيدي در تبريز، چند نفر «گاو بنده» يزدي را به تبريز برده بود. ^{(15) ۞} طبقه ملاك كه كارش منحصر به زمين داري باشد هميشه در يزد محدود بوده است. از راه ملك داري زندگي مشكل بوده است.

عكس عروسي دو خانواده از پارسيان هند؛ پارسيان هند از زرتشتيان ايراني اي هستند كه در هند مي زيند و به طور عمده در سده هاي اول و دوم هجري يعني پس از حمله اعراب و در زمان صفوي با اوج گيري بد رفتاري نسبت به آنان از ايران به هند كوچيدند و سنت هاي سرزمين مادري، دين اجدادي و عشق به وطن را حفظ كرده اند.

5- تقسيم بندي مهاجرتي ۩

درباره يزدي هايي كه از شهر يزد به ممالك ديگر يا به شهر هاي ديگر ايران هجرت كرده اند نيز بايد قايل به تقسيم بندي شد. البته مي دانيم بجز زرتشتيان كه به هندوستان هجرت كرده اند، در دوره صفويه، بسياري از يزدي ها به آن سرزمين رفته بودند و در مناصب دولتي و يا كار هاي كسبي مشغول بوده اند.

5-1- براي تجارت در خارج از ايران ۩

در عصر قاجار، يزدي ها بيشتر براي تجارت و يا كسب ها كوچك به شهر هاي مختلف هند از جمله بمبئي، كلكته، حيدر آباد و مدرس ^{(16) ۞} مي رفتند. ^{(17) ۞} همچنين عده اي به مصر رفته بودند. ^{(18) ۞} از جمله اين ها، خانواده خان خليلي معروف به مصري است كه يكي از برادر ها پس از ساليان دراز از قاهره به تهران بازگشت و در تهران به تجارت پرداخت. يزدي ها به شانگهاي و بعضي از شهر هاي ديگر چين هم مي رفته اند. عشق اباد هم از جمله شهر هايي بود كه در قرن گذشته، عده اي يزدي به آنجا رفته اند.

5-2- براي تجارت در داخل ايران ۩

مهاجرت به شهر هاي ديگر به منظور تجارت مرسوم بود؛ از جمله به رشت، بندعباس و بوشهر كه از شهر هاي تجاري و حمل و نقلي كالا به هند و اروپا بود. در رشت مرد شاخصي مثل وكيل التجار تجارت مي كرد كه از آبادي محمد آباد يزد به آنجا رفته بود و به علت حسن شهرت و آزادي خواهي، در دور اول مجلس، به وكالت از گيلان انتخاب شد. او پدر دكتر فريدون كشاورز از رهبران حزب توده و كريم كشاورز، نويسنده و مترجم بود.

5-3- براي كار ۩

مهاجرت به شهر هاي ديگر به منظور معماري، ساختمان سازي، زراعت و قنات كشي مخصوصاً به صفحات بلوچستان و خراسان، و براي اجراي امور نانوايي به شهر هاي خوزستان و بلاد عربي و امور قنادي به اغلب شهر هاي مركز، از خصوصيات شصت هفتاد سال اخير است.

6- خدمات و خيرات خاندان ها ۩

خاندان ها و گروه هايي را كه منشاء خدمات و خيرات در يزد بوده اند را در اين تقسيم بندي مي توان شناساند:

6-1- تجارت داخلي و خارجي ۩

سابقه تجارت يزد قاعدتاً دراز است؛ زيرا شهري است در مركز ايران. نزديكترين راه مشرق و شمال شرقي يا خراسان و غيره به جنوب ايران و بندر خليج فارس از اين شهر مي گذرد. در تاريخ يزد و تاريخ جديد يزد ذكر شده است كه ابريشم از استر آباد به يزد آورده مي شد.

6-2- ملك داري و باغ داري يا زراعت ۩

اغلب تجار و متنمولين، ثروت خود را به ملك تبديل مي كرده اند. باغداري در اطراف شهر و كوهستان ها براي تفريح و تفرج، مرسوم بود ولي در آبادي هاي ناحيه رستاق، بااندرون، توقات و حوالي اردكان و ميبد و عقدا معمولاً به قصد زراعت بوده است.

6-3- صنعت و حرف ۩

آنچه مهمتر از همه بود شعر بافي يا پارچه بافي ابريشمي و نخي و كتاني است. رنگرزي، زرگري، مسگري، كار هاي آهنگري مانند زنجير سازي و طال سازي و صندوق سازي يا مجري و هزار پيشه نيز شهرت داشته است. سفال پزي و زيلو بافي ميبد معروف بود. كار هاي حصيري از الياف و برگ خرما در بافق انجام مي شد. حنا سابي يا مازاري از صنايع اختصاصي يزد بود. حنا از بم و ساير نقاط كرمان و مكران به يزد مي آيد و صادر مي شود. قنادي و نبات ريزي يزد هميشه شهرت داشته است. معماران و مقنيان يزد از صاحبان حرفه اي بودند كه در بسياري از نقاط ايران، آثار شاخص از خويش به جا گذاشته اند.

در پنجاه سال اخير، ايجاد كارخانجات صنعتي بسيار رايج شد و اكنون شهر يزد يكي از مراكز مهم كارخانجات است و مهاجر از هر نقطه اي دارد. بحث از آن، مقاله اي ديگر لازم دارد.

6-4- ساختمان هاي عمومي و موقوفات ۩

مدرسه مشيريه يزد از بنا هاي خير ميرزا فتح الله مشير الممالك؛ نماي مجلسي از مدرسه كه دانش آموزان و مربيان و مسيولين در آن حضور دارند.

از مجموعه آلبوم عكس محمد حسين افشاريه

6-4-1- داراي جنبه فرهنگي ۩

از ساختمان هاي عمومي و موقوفاتي كه جنبه فرهنگي دارد، يكي مدرسه است؛ مانند مدرسه مشيريه ساخته فتح الله مشير الممالك، مدرسه شاهزاده، مدرسه خان و مدرسه كيخسروي ساخته زرتشتيان؛ ديگري كتابخانه است؛ مانند كتابخانه مسجد جامع يا كتابخانه وزيري كه وقفي سيد علي محمد وزيري است كه بنايش ساخته محمد هراتي است و كتابخانه امامزاده جعفر ساخته عطاء الله افشار.

6-4-2- داراي جنبه ديني ۩

از ساختمان هاي عمومي و موقوفاتي كه جنبه ديني دارند مي توان اشاره كرد به مسجد، حسينيه، سقا خانه، خانقاه، بقاع و مزارات كه تعداد آنها بسيار زياد است و در كتاب يادگار هاي يزد ^{(19) ۞} همه آنها احصاء شده است.

6-4-3- داراي جنبه مدني ۩

در گروه ساختمان هاي عمومي داراي جنبه مدني مي توان از برج، كاروانسرا، آب انبار، قنات، مزرعه، آسياب، حمام، بازار و بازارچه نام برد كه تعداد آنها بسيار است و در يادگار هاي يزد احصاء شده است.

6-4-4- داراي جنبه درماني ۩

از ساختمان هاي داراي جنبه درماني مي توان به دار الشفا در عصر ايلخانيان، مريض خانه مرسلين انگليس ها در دوره قاجار، بيمارستان هاي جديد التاسيس اشخاص خير مانند بيمارستان هاي دكتر مجيبيان، دكتر مرتاض، گودرز و محمد صادق افشار اشاره كرد.

7- خاندان ها و حكومت ۩

آخرين نكته اي كه ضرورت دارد مورد اشاره قرار گيرد اين است كه اگرچه يزدي ها در قرون پيشين در دستگاه هاي حكومتي به عنوان مورخ و منجم و وزير مي بوده اند ولي از دوره ناصر الدين شاه است كه بيشتر به سوي تهران آمده و به كار هاي دولتي و خدمات عمومي مملكت داخل شده اند؛ كه از آن جمله مي توان به اين موارد اشاره كرد:

1- كارمندي در وزارتخانه ها؛ بيشتر در معارف، عدليه، ماليه و بهداري
2- وكالت مجلس
3- تدريس در دانشگاه ها
4- روزنامه نگاري و سياست

8- فهرستي از خانواده هاي مهمتر ۩

آثاري زاده، آزما، آسايي، آقا، آگاه، آيت اللهي، احمديه، اديب رضوي، اصفهاني كه از اصفهان هستند، افشار، افصح، اكرمي كه سيد هستند، امين، برخوردار، بركت، بزرگپور، بشارت كه شامل دو خانواده هستند، بقايي، بمي، بهروز يا كرباسي، پاپلي، پوست فروش كه از خراسان هستند، پهلوان، پهلوانپور، پهلوان زاده، تقوي، توكلي، جلاليان، جليلي كه شامل دو خانواده هستند، جليليان، حاتمي، حايري كه اردكاني هستند، حايري يزدي، حاجي ميراب، حافظي، حفيظي، حكيم زاده، خان بهادر يا معين، خان ملك، خجسته، خراساني، خردمند، خوانين، راجي، رستگار، رسوليان كه از نوادگان حاجي عبد الرسول هستند، رشتي، رضوي، ركن الديني، روهني، رياضي، ريسماني، زركش، سعيدا، سعيدي، سعيدي فيروز آبادي، سيحون، شعرباف، شفيع پور، شكوهي، شمس الديني، شيرازي ملك و عسكري و ...، شيرازي تقوي و ...، صحت، صدارت، صدر الفضلايي، صدر، صدري، صدريه، صراف، صراف زاده، صنعتي، عبد الرسولي يا رسوليان، عرب كه از بحرين هستند، عسكري كه از شيراز هستند، عسكري كامران، علاقه بند، علايي، علايي اردكاني، علومي كه شامل دو خانواده هستند، علوي، غضنفر، فاتح، فاضلي، فرساد، فرهنگ، فرهنگي، فيروز آبادي، فيلسوفي، قريشي، كامران، كرباسي، كرماني يا علي، كسمايي، كلاهدوز ها، كوچك پور، كوراغلي، گرجي، گلستان، گلشن، گندلي، لاري، مازار، مجد يا مجد الفضلايي، محبوبي اردكاني، مدرسي، مدير كه از سبزوار هستند، مرتاض، مرشد، مروج، مروستي، عليم مروستي، مسيح، مشيري، معتمد، معين كه از نوادگان خان بهادر هستند، مقتدري، ملك كه از نوادگان خان ملك هستند، ملكي يا اطبا، مويد، مهدوي، مير علايي، ناظم، ناظمي، نقيب كه سيد هستند، نواب، نوابي، نواب رضوي، نواب وكيلي، وزيري يا وزيري وقت و ساعتي، وكيلي، وكيليان، وكيل زاده، هراتي، هرندي، همداني، ياسايي كه از نوادگان صدر الادبا هستند و يزدي كه از نوادگان شيخ حسين ندوشني هستند.