بادگیر پدیده ای زیبا و سهل ممتنع در معماری اصیل ایرانی

بدین وسیله از دوست دانشمندم آقای مهندس كریم پیرنیا كه توجه این بنده را به آنچه در كتاب نامبرده درباره بادگیر نوشته شده كه حاوی اطلاعات بس مفید و مستند است جلب نمودند عرض سپاسگزاری كامل می نمایم.

1- مقدمه ۩

آب انباری با چهار بادگیر چند سویه.

از جمله پدیده های چشمگیر در ساختمان های روزگاران گذشته ایران «بادگیر» است كه مخصوصاً در شهر ها و آبادی های كرانه های كویر و دشت و هامون های بادخیز، بر فراز ساختمان ها دیده می شود و برخی اشخاص آنرا بیش از فایده تهویه، از جنبه تزیینی مهم می پندارند؛ ولی حقیقت این است كه در عین زیبایی و زینت بخشودن به ساختمان، نقش بس موثر و ارزنده در چگونگی تهویه فضای درونی ساختمان ها و خنك كردن سرداب ها و آب انبار ها دارد.

معماران و استادكاران امور ساختمانی ایران، همانگونه كه از عامل سرمای زمستان های سخت، به وسیله ایجاد دیوار های بلند یخچال بهره می گرفتند و با یخ بستن آب وانباشتن یخ در چال های گود و بزرگ، ثمره سرمای زمستان را به صورت این ماده بلورین به دست می آوردند تا هنگام تابستان و شدت گرما در اختیار مردم تشنه و گرمازده بگذارند، و همچنین با تعبیه آسیا های بادی بزرگ یا آسباد ها كه پره های بلند متعدد قایم دارد در نواحی شرق خراسان، نیروی باد را عیناً و بدون هیچگونه تغیر و تبدیل به سنگ رویین آسیا منتقل می كردند و درنتیجه توام با وزش باد، آسیا های متعدد ناحیه خواف و خرگرد و زوزن و دیگر بخش های جنوب شرقی و جنوب خراسان به گردش در می آمد، ^{(1) ۞} عامل باد را نیز با استادی و هوشمندی فراوان برای تعدیل گرمای درون تالار ها و سرداب ها و گوارا نمودن آب آب انبار ها و مصنعه ها به خدمت می گرفتند.

2- چگونگی ساختمان و كار بادگیر ۩

چگونگی استفاده از عامل باد در بادگیر ها بدین ترتیب است كه بنا های برج مانند باریك و بلند چهار پهلو یا احیاناً هشت پهلو بر فراز بام ساختمان احداث می كنند و قسمت بالای بنای نامبرده را در چهار سمت، گشاده و باز می گذارند. بالای دهانه های چهارگانه یا احیانا هشت گانه، رو به آسمان، بسته است ولی پایین آن به طرف داخل بنا تا درون ساختمان یا آب انبار یا سرداب باز و آزاد است. در عین حال داخل بنای برج مانند را به وسیله تیغه ها و پره های آجری مورب به چهار قسمت تقسیم می كنند؛ به طوریكه در فضای بالای بنای نامبرده، باد از هر سو بوزد، به درون دهانه همان سو وارد می گردد و بر اثر اینكه تیغه ها و پره های مورب و مجرا ها ^{(2) ۞} در داخل بادگیر رو به پایین ادامه دارد، كشش باد هم به سمت پایین ادامه پیدا می كند و باد از هوای آزاد بالا به درون ساختمان می رسد و از سوی دیگر هوا بیرون می رود و این امر باعث وزش باد و جابجا گشتن هوای فضای داخل ساختمان می شود.

3- نسل های مختف بادگیر ۩

آب انبار كلار میبد ساخته شده در سال 1070 ه.ق. برابر با 1039 ه.ش. كه نمونه ای از آب انبار با چهار بادگیر یك سویه است.

3-1- بادگیر های یك سویه ۩

با مختصر بررسی بادگیر ها در بنا های گوناگون می توان دریافت كه بادگیر های موجود كنونی در مرحله های نخستین، به صورت ساده تر از آنچه اكنون مورد اطلاع و آشنایی است ساخته می شد؛ بدین معنی كه هر بادگیر تنها از یك سو دارای دهانه ای باز در بالا بود و موضوع تقسیم بندی داخل بادگیر و ترتیب پره در میان نمی آمد بلكه تمام فضای درون بادگیر همچون یك هواكش، یكسره بود. برای تهویه فضای داخل آب انبار، بر فراز آن دو یا سه یا چهار بادگیر احداث می كردند و هر بادگیر رو به یك جانب، دارای دهانه باز و سه طرف دیگر آن بسته بود و دهانه باز در هر بادگیر در جهتی غیر از جهت باز سایر بادگیر ها قرار داشت و در نتیجه از هر جانب كه باد می وزید، وزش و جریان باد از یك یا دو بادگیر، به فضای درون بنا راه می یافت و طبعاً در قبال وزش باد به داخل بنا به همان اندازه، هوای درونی ساختمان از دو یا سه بادگیر دیگر به بیرون سوق داده می شد و بدین ترتیب هوای داخل ساختمان تعویض می گردید. استادان معمار، چنین بادگیر هایی را به اصطلاح، «بده و بستان» می نامند. ^{(3) ۞}

با ملاحظه و بررسی بادگیر های موجود در بنا های دوران های مختلف تاریخی می توان باور داشت كه قدیمی ترین و ابتدایی ترین بادگیر های باقی مانده با دهانه های یك جانبه حداقل از دوران صفویه ^{(4) ۞} بر جا مانده است؛ ولی پیشینه احداث بادگیر به چند سده پیش از دوران صفویه می رسد؛ چنانچه در كتاب «تاریخ جدید یزد» تالیف احمد بن حسین بن علی الكاتب از آثار نیمه دوم سده نهم هجری ^{(5) ۞} ضمن شرح بنا های شاهان آل مظفر و تیموریان كه در سده های هشتم و نهم هجری در یزد ساخته و پرداخته شده است، مكرر به احداث بادگیر های رفیع اشاره رفته است. گهگاه در اشعاری هم كه به مناسبت ایجاد ساختمان هایی در آن زمان سروده اند و در همان كتاب مندرج است ذكر بادگیر به میان می آید. ^{(6) ۞}

سمت راست: مقطع عمودی بادگیر چهارسویه؛ سمت چپ: مقطع افقی بادگیر چهارسویه؛ این بادگیر ها نقش چهار بادگیر را ایفا می كنند و با ورود باد از یك سو و وارد شدن به ساختمان، هوا از سو های دیگر خارج می شود.

3-2- بادگیر های چند سویه ۩

پس از این مرحله، وضع بادگیر ها تكامل مختصری پدا كرد و آن بدین صورت بوده است كه هر بادگیر در بالا از چهار سو دارای دهانه باز بود و تیغه های مورب عمودی و متقاطع در طول بادگیر احداث می كردند و در نتیجه، هر بادگیر نقش چهار بادگیر را كه در هر سمت دهانه ای داشته باشد ایفا می نمود.

كمی پس از زمان احداث بادگیر های یك طرفه، باز از همان دوران صفویه، بادگیر های مرحله دوم كه هر بادگیر در هر سمت دارای دهانه ای بوده است را می توان ملاحظه و بررسی نمود.

3-3- بادگیر های چند سویه تیغه دار ۩

مرحله بعدی چنین بود كه در دهانه های چهار سوی هر بادگیر، تیغه های عمودی متعدد و موازی یكدیگر ترتیب می دادند و این عمل از طرفی موجب تنظیم بهتر فشار باد و از طرف دیگر به زیبایی نمای بادگیر منجر می گشت.

پس از دوره صفویه و به احتمال بیشتر از زمان فتحعلی شاه قاجار، بادگیر های زیبا كه هر جانب آن به وسیله پره هایی چند تقسیم بندی شده و هیئت و تركیب تزیینی قابل توجه داشتند معمول گردید.

3-4- بادگیر های دو اشكوبه ای ۩

آخرین مرحله تكامل بادگیر ها را باید بادگیر دو مرتبه ای یا دو اشكوبه ای دانست و آن بدین گونه است كه یك بادگیر بزرگ با دهانه و تیغه ها و پره های معمولی در هر چهار سمت، احداث می كردند و قسمت وسط آنرا جدا از هر چهار سمت، به صورت مستقل، به ارتفاع بیشتری بالا می بردند و در حقیقت بادگیر باریكی از وسط بادگیر ستبر و بزرگ، به جانب آسمان به ارتفاع یكی دو متر یا بیشتر، افزون از سایر قسمت های بادگیر بر می افراشتند؛ به طوریكه اگر فرضاً تیغه های بادگیر مركزی فرو می ریخت، آسیبی به بادگیر بزرگ چهارپهلوی آن وارد نمی آمد و همچنین چنانكه هر بخش بادگیر بزرگ لطمه ای می دید به بادگیر باریك مركزی ارتباطی پیدا نمی كرد.

یكی از مشخص ترین و زیباترین چنین بادگیر هایی را نگارنده در ابرقو بر فراز صفه تالار خانه ای به نام خانه آقازاده دیدم.

حوضخانه عمارت مثمن، هشتی یا دیوانخانه باغ دولت آباد در یزد مربوط به اواخر دوره افشار و اوایل زندیه؛ اطاق زیر بادگیر در یكی از اطاق های دور این حوض خانه قرار دارد؛ با بستن در آن اطاق جلوی باد را می گرفته اند و با باز یا بسته نمودن سایر در ها باد را به اطاقی كه مد نظر بوده می رسانده اند؛ زیر خود بادگیر هم حوضی قرار دارد.

عكاس: محمد مصباحیان، سید محمد حسین علایی یزدی

4- مجرای بادگیر، رسیدن باد به ساختمان و چگونگی تنظیم آن ۩

اكنون به ذكر این نكته بپردازیم كه محل رسیدن باد از راه بادگیر به درون بنا را چگونه ترتیب می دادند.

برای بهره مندی از نسیم و وزش باد، به طور كلی دهانه هایی ساده در كنار سقف یا در محل مناسبی از دیوار احداث می شد؛ چنانكه در خانه ها و سرداب ها و آب انبار ها و كاروانسرا های داخل و خارج شهر های كنار كویر اینگونه دهانه ها در محل پیوستگی بادگیر به كنار پوشش گنبد در سقف شاه نشین یا بدنه دیوار وجود دارد. در مسجد آقا در شهر كاشان ^{(7) ۞}، بر بدنه افقی بالای قسمت وسط محراب، روزنه ای به اندازه یك طاقچه كوچك وجود دارد كه بادگیر بدان منتهی می گردد و از آنجا باد به درون محراب می وزد.

در زیرزمین های بزرگ خانه های قدیم، جلوی دهانه محل وزیدن باد به درون زیرزمین، غالباً پنجره های مشبك كاشی نصب می نمودند و بدین وسیله چنین دهانه و روزنه ای را از صورت ساده و ناهماهنگ با ازاره ^{(8) ۞} و قسمت های دیگر زیرزمین، بیرون می آوردند.

در بعضی خانه های بزرگ، در محل ارتباط سرداب یا اطاق به بادگیر، دریچه چوبی یا پنجره كاشی مشبك ترتیب می دادند و چنانكه باد به صورت نسیم می وزید پنجره مشبك طبعاً بهتر و مفیدتر بود و در صورتیكه شدت وزش باد بیش از حد اعتدال باشد، دریچه و در مناسب تر است كه بتوان آنرا باز و بسته نمود.

بنای استانداری یزد ^{(9) ۞}، سرای قدیمی خوش طرح و زیبا و استواری است كه حوضخانه بزرگی دارد و بادگیر آن به یكی از اطاق های گوشه حوضخانه مربوط می شود. اطاق نامبرده مانند اطاق های گوشه های دیگر حوضخانه دارای در و پیكر چوبی است كه هنگام لزوم باز و بسته می شود. شدت بادی كه از بادگیر به درون اطاق زیر آن می وزد آنچنان زیاد است كه عموماً مجبور هستند در آن اطاق كه رو به حوضخانه است را ببندند و یقیناً نظیر چنین بادگیر و اطاق و سرداب هایی در خانه های دیگر یزد و سایر شهر ها و آبادی های كنار كویر وجود دارد.

بادگیر دو طبقه ای بلند و زیبای ابرقو، بر فراز شاه نشین تالار بزرگ پایین آن، در خانه معروف به خانه آقازاده قرار دارد. كیفیت ارتباط آن با فضای تالار بدین گونه است كه بر سقف شاه نشین، دریچه های چهاگوش متعدد ترتیب داده اند و هر دریچه درست زیر یكی از مجرا ها یا كانال های بادگیر واقع شده است و طبعاً دریچه های مركزی به مجرا های بادگیر وسط كه به شرح سابق الذكر، یك طبقه از بادگیر ستبر پیرامون آن بلندتر است مربوط می گردد و دریچه ها طوری است كه به وسیله یك چوب بلند با قلاب انتهای آن می توان چفت و بست هر دریچه را باز نمود و بدین طریق هر موقع و هر اندازه بخواهند، راه وزش باد را به درون تالار می گشایند و هنگامی هم كه هوا مساعد نباشد و نیازی به وزش باد احساس نگردد به وسیله همان چوب و قلاب آن، همگی دریچه ها را می بندند. طبعاً در چنین وضعی پشت هر دریچه خاشاك و مواد زایدی كه داخل بادگیر می شود جمع می گردد كه گاهگاه ضمن باز كردن دریچه ها، به نحو مناسب آنها را می زدایند و پاكیزه می كنند.

ترك ها و دهانه بادگیر دو اشكوبه ای و كلاه فرنگی خانه آقا زاده در ابرقو در استان یزد.

عكس: همایون امیر یگانه؛ كتاب: یزد نگین كویر

5- دهانه و ترك های بادگیر ۩

آخرین نكته ای كه مناسب می بینم درباره بادگیر بدان اشاره نمایم، توجه به قسمت بالای بادگیر است یعنی همانجایی كه ترك ها و دهانه های آنرا احداث می كنند.

شاید برخی چنن پندارند كه ترتیب محل بالای بادگیر برای احداث دهانه های آن بستگی به نظر استاد سازنده یا صاحب آن دارد و كاری سهل و ساده بوده و تابع قاعده مشخصی نیست؛ ولی حقیقت امر این است كه این، امری است ممتنع؛ بدین معنی كه اگر بدون در نظر گرفتن چگونگی وزش باد هر محل، دهانه های بادگیر ساخته شود، نه تنها نتیجه مطلوب به دست نمی آید بلكه تنها خاك و غبار و خاشاك از راه بادگیر به درون ساختمان فرو می ریزد، بدون اینكه اثری از نظر تهویه یا خنك كردن هوا داشته باشد.

همانطور كه استادان آشنا به فن احداث قنات می دانند كدام زمین را برای كندن مادرچاه قنات برگزینند، استادان سازنده بادگیر هم به وسیله بالا رفتن از نردبام های دوطرفه بلند و به كار بردن لاله های گوش خود جهت احساس و آزمایش چگونگی وزش باد و نسیم هوا در بالای محلی كه مورد نظرشان هست، بلندی لازم را جهت انجام منظور در می یابند و بادگیر را به گونه ای می سازند كه دهانه های بالای آن در همان جایگاه و همان بلندی احداث گردد.

6- سخن آخر ۩

در روزگار كنونی، با فراهم بودن وسایل تهویه امروزی، تبعاً چنین بادگیر هایی به صورت سابق، به ویژه در شهر ها، مورد پیدا نمی كند ولی با پیروی از آنچه در گذشته برای ترتیب گذرگاه های باد در درون ساختمان ها انجام می گرفت، می توان مجرای تهویه را به وضعی پنهان و ناپیدا در دل دیوار ها پیش بینی نمود و از احداث مجرا های فلزی نازیبا بر جبهه ساختمان ها احتراز كرد.