تا به افسوس ننشسته ایم، بافت یزد -تختگاه كویر- را دریابیم [1 از 2]

1- آغاز سخن ۩

در آبان ماه سال 1351، نخستین «مجمع بین المللی برای حفاظت بنا های خشتی» با شركت جمع قابل ملاحظه ای از متخصصان ایرانی و خارجی و مركب از باستان شناسان و مهندسان معمار در شهر یزد تشكیل یافت. شروع داستان چنین می نمود كه احتمال دارد این بار، قصد بر این باشد تا به دنبال در هم ریختن و نابود ساختن بافت های با ارزش معماری بسیاری از شهر های ایران، درباره یزد، پیش از آنكه هویتش از دست برود، اقدامی اصولی صورت پذیرد. ظاهراً در شروع كار چنان فریبنده بود كه نمی دانم چرا با همه تجربه های تلخی كه در گذشته از بی حاصل بودن تشكیل چنین مجمع هایی داشتم، به خود امید می دادم كه شاید از این گردهمایی، نتیجه ای عاید گردد و برای نجات شهر یزد، چاره ای اندیشیده شود.

ولی افسوس كه از همه آن گفت و گو ها، همچنان كه به قول معروف «این حرف ها برای فاطی تنبان نمی شود»، یزد هم چیزی عایدش نگشت و از فردای پایان كار مجمع، یزد هم به دست فراموشی سپرده شد و به قولی «تو گویی كه سهراب نیست.» باری، در آن مجمع جز سه چهار نفری از پژوهندگان این مرز و بوم كه ارادتی خاص به بافت های شهری وطنشان و بنا های تاریخی آن دارند، مطالبی كه از جانب اكثر شركت كنندگان خارجی عنوان گردید، نه مشكلی را طرح ساخت، نه گره ای را گشود و نه به یزد و شهر های مشابه آن، اشاره ای داشت.

یكی از برج های تك نگهبانی پشت حصار یزد كه در قرن هشتم هجری با توجه به در گیری های منطقه در جهت تقویت نیروی دفاعی شهر ایجاد شده است.

برای اكثر شركت كنندگان غربی، مسیله حفظ و نگهداری بنا های خشتی، بیشتر در زمینه چگونگی محافظت از چند پی و دیوار به دست آمده از كاوش های باستان شناسی، مطرح بود؛ زیرا كه آنها با ویژگی های معماری اكثر شهر های نواحی مركزی و حاشیه كویر ایران، كه خشت، اصلی ترین و مهمترین ماده ساختمانی آن است، آشنایی لازم را نداشتند. اگر روال كار جلسه های مجمع، چنگی به دل نزد و نتیجه قابل لمسی به دست نداد، ولی قطعنامه آن بر روی هم رفته از بعضی جهات، بد تنظیم نشده بود و دست كم با اشاره به مطالبی چون:

1- یك مركز تحقیقات بین المللی زیر نظر «ایكوموس» ^{(1) ۞}، با همكاری تمام مراكز بین المللی و ملی ای كه به این موضوع علاقه مندند تشكیل شود تا بتواند امر تحقیق و حفاظت بنا هایی را كه با چینه یا با خشت ساخته شده اند، تشویق و ترغیب نماید و مدارك لازم برای تحقیق راجع به این مسایل را گردآوری كند. از دولت ایران دعوت می شود كه چنین مركزی را به وجود آورده و مسیولیت تهیه برنامه و فعالیت های آن را به آن مركز محول نماید.

2- شركت كنندگان در این مجمع، استنباط كرده اند كه ساختمان های چینه ای و خشتی می توانند تعمیر و محافظت شوند؛ زیرا معمولاً جوابگوی مسایل مربوط به مسكن اهالی در هر منطقه می باشند؛ خصوصاً با احتیاجات اجتماعی، اقتصادی و آب و هوایی همان محل سازش دارند.

3- باز كردن راه ها و كوچه ها، در مجتمع هایی كه با چینه و خشت خام ساخته شده اند، ممنوع گردد؛ و به همین طریق مانع شوند كه كارهای ساختمانی عمومی و عام المنفعه، بدون مطالعه قبلی، در آنجا انجام گیرد. لازم به نظر می رسد كه در هر یك از منطقه ها، باید مطالعاتی برای زنده كردن این ابنیه و حفاظت آنها به عمل آید.

بقعه دوازده امام؛ به اعتباری كهنسال ترین بنای سالم و بر پای یزد مربوط به سال 429 هجری؛ اهمیت این اثر مربوط است به نحوه طاق زنی و پوشش آن؛ این بنا در نزدیكی حسینیه محله فهادان كه كهنسال ترین محله یزد به شمار می رود واقع شده است.

4- شهر یزد كه از نظر تشكیلات ساختمانی و ابنیه ذیقیمتی كه دارد و از نظر حیات شهری ای كه وابسته به آن است، از طرف دولت ایران به عنوان نمونه ای از محافظت یك شهر خشتی در چهارچوب سال مخصوص «میراث ملی ساختمانی 1975» انتخاب گردد. ^{(2) ۞}

این روزنه امید را باز گذارده بود كه پس از پایان كار مجمع، حركتی آغاز گردد. مجمع پایان یافت. روز ها، هفته ها و ماه ها و بالاخره سه سال و اندی از زمان تشكیل آن گذشت. نه مركز بررسی و تحقیق تشكیل یافت، نه ارزش و اصالت بنا های خشتی برای مردم تشریح گردید، نه گامی اساسی در جهت تعمیر و حفظ مجموعه های خشتی برداشته شد و نه از تجاوز به بافت های باارزش قدیمی جلوگیری به عمل آمد؛ و گویی كه هیچگاه چنان مجمعی تشكیل نیافته و توصیه هایی نكرده است.

تا اینكه بار دیگر در اسفند ماه سال 1354، دومین «مجمع بین المللی بنا های خشتی» در یزد گشایش یافت. این بار جای این امیدواری بود كه با عنوان شدن «نقشه طرح جامع یزد» كه به منظور دقت در امر حفظ بافت های اصیل و قدیمی و بنا های ارزنده تاریخی این شهر بررسی و تهیه آن به دانشكده هنر های زیبای دانشگاه تهران محول گشته است، به مجمع، جهت خاصی بخشیده شود و دست كم بخشی از گفت و گو های آن، به بحث درباره چگونگی حفظ و نگهداری این مهمترین مجموعه مسكون بنا های خشتی ایران و شاید جهان اختصاص یابد. اما دریغ و صد افسوس كه چنین نگشت. نه تنها از گزارش علمی همراه با نقشه ها و تصاویر و طرح های مربوط به مطالعات انجام شده درباره نقشه جامع شهر یزد، خبری نبود، بلكه از هیات بررسی كنندگان، حتی یك نفر هم در مجمع شركت نداشت. كسی نمی داند دعوت شده بودند یا به ملاحظاتی دعوت را نپذیرفته بودند.

كاربندی زیر گنبد بنای خشتی معروف به زندان اسكندر یا مدرسه ضیاییه كه در نزدیكی بقعه دوازده امام قرار دارد؛ تمامی گنبد این بنا با خشت ساخته شده است؛ این بنا از نظر شكل گنبد و نحوه كاربندی زیر آن از نمونه های بسیار ارزنده هنر معماری ایران در قرن هفتم به شمار می رود؛ این بنا كه در 631 هجری ساخته شده است كمی بعد به عنوان نمونه و الگو مورد تقلید قرار می گیرد.

باری، همه آنهایی چون من كه به عشق شنیدن گزارش مزبور، به این مجمع آمده بودند، فراوان دمق شدند؛ ولی باید بگویم كه علاقه مندی یك مهندس جوان معمار كه پروژه دیپلمش را درباره بازپیرایی و احیای قسمتی از مجموعه بافت كهن یزد تهیه كرده بود، سبب گردید كه تا حدی جبران این كمبود بشود؛ زیرا كه با تنظیم نمایشگاهی از نقشه ها، طرح ها، عكس ها و نمودار ها همراه با توضیحاتی كلی و اجمالی، برخی از شركت كنندگان، توانستند درباره بافت شهر یزد و ارتباط واحد های مختلف آن با یكدیگر، اطلاعاتی كسب كنند و من هم به سهم خود از آن معمار جوان و باعلاقه سپاسگزارم.

در دومین مجمع نیز حدود 50 تن شركت كننده وجود داشت كه 25 نفرشان را خارجی ها تشكیل می دادند. این بار نیز جز سه چهار نفری، دیگر شركت كنندگان خارجی، حرف و سخن دندان گیری نداشتند. از آغاز كار مجمع، من و دو سه تن دیگر با اشاره به این نكته كه با وجود جنبه جهانی مجمع، تشكیل پیاپی نخستین و دومین مجمع در شهر یزد، بی دلیل نمی تواند باشد، سعی كردیم تا شاید دست كم یك روز از گفت و گو های مجمع را به مسایل مهم و اساسی حفظ بافت و معماری خشتی شهر یزد و پیرامونش اختصاص دهیم. استدلال ما این بود كه با طرح مسایل و مشكلات این شهر و اظهار نظر های متخصصان درباره آن، گذشته از آنكه مجمع به راه یك مباحثه و كار علمی سازنده كشانیده خواهد شد، توجه سازمان های جهانی ای چون یونسكو از یك سو و مقامات مسیول مملكتی از سوی دیگر به لزوم یك اقدام بنیادی و آگاهانه به منظور نجات و حفظ یزد و دیگر شهر های مشابه آن در ایران و دیگر سرزمین های جهان، به گونه ای جدی و اصولی، جلب خواهد شد.

سردر و گنبد مسجد جامع یزد؛ مسجد جامع یزد كه دست كم به قرن ششم مربوط می شود از جمله بنا های شكوهمندی است كه در نشان دادن پیشینه پربار هنر معماری یزد نقشی بنیادی دارد؛ قسمت های مهم و برپای كنونی مسجد به دوران آل مظفر در قرن های هفتم و هشتم هجری مربوط می شود؛ این بنا در قلب بافت شهر یزد به ویژه زمانی كه از بالا بر سطح شهر بنگریم چون الماسی درشت و درخشان بیش از هر اثر و مجموعه دیگر نگاه را به سوی خویش جلب می سازد و لحظه هایی بس دراز هر بیننده ای را به خود مشغول می دارد.

ولی افسوس كه فقط به دلیل آنكه مجمع، جنبه بین المللی دارد، به این گفته ها توجهی نشد و سرانجام، این دومین مجمع نیز چون مجمع نخست، بدون هیچ نتیجه گیری و عرضه كردن راه حل یا راه حل هایی و یا دست كم توصیه هایی روشن و عملی درباره شهر یزد، به كار خود پایان داد و هر یك، از گوشه ای، فرا رفتند و برای آنكه اصولاً مسیله حفظ و نجات بافت قدیمی شهر یزد برای همیشه از خاطره ها محو گردد، قرار بر این گشت تا سومین نشست مجمع، سه سال بعد، در تركیه تشكیل شود. دست علی به همراه شركت كنندگان باد!

چند هفته ای بعد، شبی، جمعی از دوستان شركت كننده در آن مجمع، به همراه استاندار یزد، دور هم نشستند. همه به این امر معتقد بودند كه اگر مجمع، حتی گره ای از صد ها گره كور مربوط به حفظ بافت یزد و معماری آن را نگشود، دست كم با تكیه بر اعتبار و ارزش اسمی آن هم كه شده، جا دارد تا این موضوع، به وسیله گروهی علاقه مند، دنبال گردد و چاره هایی عملی، اندیشیده گردد و به مورد اجرا گذارده شود. استاندار یزد در آن جلسه، لزوم انجام هرچه سریع تر یك رشته مطالعات اساسی و تهیه طرح های اجرایی را برای نجات شهر، گوشزد كرد و یادآور شد كه هرچه بیشتر در این باره، امروز و فردا بشود، بر تعداد مشكلات، افزوده خواهد شد و مردم را بیش از پیش ناامید خواهد ساخت.

آن شب، همه با علاقه و دلسوزی، اظهار نظر كردند و چنین می نمود كه امكانات لازم برای ادامه كار و جلسات این گروه و جمعی دیگر، فراهم خواهد شد؛ ولی باز هم افسوس كه چنین نگشت و ماه ها بعد تا كنون نیز دیگر خبری از جلسه و تشكیل كمیته نجات و دیگر مسایل مربوط به یزد، مطرح نگشت و فكر می كنم تا تشكیل سومین مجمع حفاظت بنا های خشتی در تركیه، همچنان، یزد و مسایل مربوط به بافت قدیمی و بنا های آن، در بوته فراموشی باقی بماند. ولی از یاد نبریم كه اگر یزد با همه ارزش و اعتبارش از یاد ها رفته است، در عوض، كمیته نجات شهر ونیز در زمان های معین و به طور منظم در تهران، تشكیل می گردد؛ و ما كه در امر حفظ و نجات بسیاری از شهر های تاریخی خود چون اصفهان، كاشان، قزوین، یزد و ... با همه ارزش و اعتباری كه در سطح جهانی دارند، درمانده ایم، با دادن پول و صرف وقت و نیروی انسانی، به یاری دیگران برخاسته ایم و مثل معروف «چراغی كه به خانه رواست، به مسجد حرام است» را از یاد برده ایم.

آیا تاكنون یك مورد را می توان ذكر كرد كه مغرب زمین، با وجود همه امكانات وسیع و عظیم مالی و فنی و علمیش برای حفظ میراث فرهنگی ما كه به گفته خودشان، بخشی مهم از میراث های فرهنگی بشری را نیز تشكیل می دهند، دست یاری به سوی ما دراز كرده باشد؟ جز آنكه بسیاری از آثار ارزشمند ما را غارت كردند و به موزه ها و مجموعه های خود بردند و جز آنكه با گرفتن پول های گزاف، جمعی از وازده ها را به عنوان كارشناس های بزرگ، برای حفظ آثار و میراث های فرهنگی ما فرستادند، چه كردند؟ راستی، بگویید یونسكو و دیگر سازمان های پر عرض و طول جهانی، تاكنون در حق ما چه كرده اند كه ما خویشتن را از یاد برده ایم و برای دیگران دلسوزی می كنیم؟

باری، آنچه در بالا بیان گردید، به آن خاطر بود تا خوانندگان عزیز را در جریان امر قرار داده باشم و بتوانم با این مقدمه به نسبت طولانی، دلیل نوشتن یادداشت های پراكنده زیر درباره شهر یزد را تا حدودی توجیه كرده باشم.

بخشی از میدان شاه یزد از آثار قرن سیزدهم هجری در بین سال های 1214 تا 1219 و نخل بزرگ آن؛ نخل مزبور كه در روز های سوگواری بر آن آذین می بندند به اعتباری بزرگترین نخل شهر یزد است.

در اینجا باید بگویم آنچه كه در زیر خواهید خواند، یك نوشته تحقیقی و علمی، به منظور بحث درباره بافت و شبكه بندی و معماری شهر یزد نیست؛ زیرا كه تهیه چنین مقاله ای، نیاز به یك بررسی همه جانبه و دست كم یك اقامت چند ماهه در شهر یزد دارد. بنابراین، آنچه كه در این نوشته آمده، چیزی نیست جز یك برداشت بسیار سطحی و اجمالی یك مسافر؛ مسافری كه سخت به یزد، چون دیگر شهر ها و ده كوره های وطنش، عشق می ورزد و برای آن ارزش و اعتباری فراوان قایل است؛ مسافری كه آرزو می كند باغ دولت آباد یزد با همه طراوت و سرسبزی و شادی آفرینی گذشته اش، بار دیگر، زندگی از سر گیرد و فضای دل انگیزی را به ساكنان یزد و تازه واردان آن دیار، ارزانی دارد؛ مسافری كه آرزو دارد سیمای میدان امیر چخماق، نمای پرشكوه سردر مسجد جامع یزد، میدان شاه، باقیمانده حصار و باروی شهر، همه و همه از گزند بیشتر دستبرد های ندانم كارانه، در امان بمانند و بالاخره اینكه، بافت باارزش و كهن یزد با تاریخ دیرپایش و حوادثی كه بر آن گذشته، برای همیشه از خطر نابودی، دور بماند و موجباتی فراهم گردد تا ساكنان سخت كوش و مردم مهربان و بردبار آن، بتوانند در این بافت، از یك زندگی مرفه و شاد، بهره مند باشند. من، یزد و محله های كهن آن را بسان ارگ سترگ بم، تهی از زندگی نمی خواهم. من، حفظ بافت كهن یزد را در پیوند منطقی با زندگی سرشار از رفاه ساكنان آن آرزو دارم.

2- ویژگی ها و ارزش های بافت كهن یزد در رابطه با اقلیم و زندگی ۩

برای آنكه بتوانیم به موقع جغرافیایی شهر یزد، چنانكه هست، پی ببریم، بجاست كه آنرا از بالا و از داخل هواپیما بنگریم. در چنین نگاهی است كه می توان ایجاد این شهر را در دامن كویر گسترده و شن های روان پیرامون آن، به معجزه تعبیر كرد و بر سازندگان سخت كوش آن آفرین گفت.

آنهایی كه از جاده آسفالت نایین - یزد، به این شهر می روند، در سمت چپ جاده و در نزدیكی شهر، صد ها پرچینی كه با حصیر بر روی تپه های شن های روان برای جلوگیری از حركت آنها به سوی شهر ایجاد شده است را با تعجب، نظاره خواهند كرد و مشكل بزرگی كه ساكنان یزد و دهات پیرامونش، با آن، دست به گریبان هستند را از نزدیك خواهند دید. ^{(3) ۞}

تا چشم كار می كند، صحرای خشك است و شن روان؛ كه با وزیدن باد، چون موج كم خیز دریا، به جلو رانده می شوند و در چهره پستی و بلندی صحرا، تغییراتی چشمگیر به وجود می آورند. گاه در میان این پهنه وسیع بی آرام كه تابستان ها، گرمایش بیداد می كند، نگاه انسان به سبزه و درخت برخورد می كند. اینها، واحه ها یا دهاتی هستند كه به همت مردمانی سختكوش در این قلب كویر، پا گرفته اند. این مردم با تلاشی ستودنی، از ده ها فرسنگ راه، با مهارتی خاص، آب را از دل خاك بیرون كشیده و به كمك قنات ها، به روستا ها آورده اند و به مدد آن مائده آسمانی، سبزه و درخت كاشته اند و به طبیعتی سخت و ناموافق، صفا و زندگی بخشیده اند.

بخشی از بافت كهن یزد و بازمانده ای از یك چهارسوق و دستكاری های ناموفقی كه در آن صورت گرفته است.

باری، مشكل كمربندی از كویر بی انتها، شن روان، باد های سوزان، گرد و خاك شدید، كمبود آب و ناچیز بودن پوشش گیاهی و درخت، همه و همه، عواملی هستند كه در بررسی بافت شهر یزد و معماری آن، باید مورد نظر قرار گیرند. همچنین اگر بخواهیم چگونگی آثار معماری شهر یزد و شبكه های ارتباطی و واحد های مختلف آنرا آگاهانه مورد مطالعه قرار دهیم، جا دارد كه پیشینه تاریخی و حوادثی كه بر آن گذشته است را بشناسیم. باید كه موقع یزد را از نظر سیاسی و نظامی، در طول قرن های گذشته در ارتباط با منطقه، بررسی كنیم و بالاخره اینكه، اوضاع اقتصادی و اجتماعی آن را از آغاز بنیادگذاریش و در طول زمان حیات آن، مورد مطالعه قرار دهیم؛ آن وقت است كه خواهیم توانست برای توجیه و تجزیه و تحلیل آنچه كه در پیش رو داریم، آگاهانه اظهار نظر كنیم؛ چراكه شاید در نظر نخست، مشاهده باقیمانده حصار مستحكم و سترگ این شهر و برج و بارو های آن كه در نیمه اول سده پنجم پاگرفته و تا قرن هشتم نیز بر آن افزوده شده است، همچنین، ترتیب خاص شبكه های ارتباطی بافت داخل شهر، با گذر های سقف دار و كوچه های زیر نقب مانند آن، بدون بررسی اوضاع و احوال خاص سیاسی زمان و درگیری های مختلف منطقه، از قرن پنجم تا اوایل دوران قاجار، بدون منطق، جلوه گر شود.

بنابراین، باید كه از حوادثی چون حملات «نكودریان» از سرحد كرمان به یزد و غارت اموال مردم آن، دربندان چهار ماهه شهر در 767 هجری كه مردم را ناگریز به خوردن اسب و خر و سگ و گربه گردانید و بالاخره دربندان چهل و پنج روزه سال 857 هجری و دیگر تجاوز ها و درگیری های شهر یزد در طول تاریخ آن، باخبر بود. باید كه در قلب تابستان و زیر آفتاب سوزان یزد، از یك سوی شهر به سوی دیگر آن گذر كرد؛ تا ارزش ساباط ها را كه جا به جا، چون سایه بانی گسترده، گذر كنندگان گرما زده شهر را نیرو می بخشند، چنانكه هست، بازشناخت؛ و در جمع به این نتیجه رسید كه آنچه از دیرباز در یزد پایه گرفته، پدیده هایی است حساب شده و مورد نیاز زندگی مردم شهر، و نه نوعی فانتزی و تفنن معمارانه.

منظره ای از شهر یزد از فراز بام ها.

3- فضای بافت كهن یزد ۩

در این شهر، با یكی از پیچیده ترین و در عین حال، حساب شده ترین بافت های شهری كه جا به جا، فضا های متفاوت و چشمگیری را عرضه می دارد، برخورد می كنیم.

از ویژگی های عمده بافت این شهر آنست كه، در تمامی محله های قدیمی، شاهد آنیم كه هر محله واحد های همگانی مورد نیاز مردم آن محل را در بر دارد و در واقع، محله در اطراف واحد های همگانی ای چون آب انبار، مسجد، بازارچه، میدان، حسینیه و حمام شكل گرفته است. به عبارت دیگر، برنامه ریزان و شهر سازان گذشته، با توجه به اوضاع و احوال خاص زمان، به این مسیله جالب كه هر مجموعه ای از واحد های مسكونی، باید نیازمندی های خود را به راحتی در دسترس داشته باشد، توجه كرده اند و به این ترتیب، گذشته از فراهم ساختن موجبات یك زندگی راحت روزانه برای مردم هر محله، نوعی همبستگی و ارتباط نزدیك را نیز بین ساكنان هر محل فراهم ساخته اند؛ موضوعی كه از نظر زندگی اجتماعی و رابطه انسانی ساكنان یك محل، دارای نقشی اساسی و ارزشمند است.

درباره بافت شهر یزد، نكته ای كه نمی توان از آن بی اشاره گذشت، عبارت است از، ذوق و سلیقه ای كه در عرضه ساختن فضا های متنوع در آن به كار رفته است. هر تازه واردی كه در بافت قدیمی یزد به سیاحت بپردازد، در فاصله های مختلف، خود را در برابر فضا هایی با حال و روحیه ای خاص و متفاوت، روبرو می بیند كه نه تنها حس كنجكاویی اش را بر می انگیزد، بلكه این تنوع را، پرجاذبه و مطلوب احساس می كند.

منظره بخشی دیگر از شهر یزد كه هنوز بر اثر بنای ساختمان های بی قواره چند مرتبه، سیمای چشم نوازش دستخوش دگرگونی های ناموفق و آزار دهنده نشده است.

رهگذر، پس از گذشتن از یك كوچه روباز با نمای كاهگلی دیوار های دو طرف كه جا به جا با در های چوبی گل میخ دار و سردر های ساده و تزیینی، یكنواختی آن در هم می شكند، یك باره در پیچ كوچه، با قوس هایی بر فراز دیوار های دو طرف مواجه می شود كه بر طاق آسمان، نقش انداخته اند. كمی پایین تر، كوچه به چهار سوقی می رسد كه بر فراز آن، گنبد كاهگلی خوش تركیبی نشسته و دید را از سطح، به بالا می كشد. فضای به نسبت تاریك زیر چهارسوق، در برابر روشنایی بسیار این سوی كوچه، گام های رهگذر را كمی سست می كند و او را آماده ورود به فضایی متفاوت با مسیر گذشته می سازد. زمانی كه رهگذر به زیر چهار سوق می رسد، در برابر خود، بازارچه ای سرپوشیده می بیند كه در انتهای آن، باز، نوری تند و روشنایی ای خیره كننده، گواه آن است كه بار دیگر، مسیری روباز در پیش دارد.

رهگذر ناآشنا به بافت شهر یزد، در طول این مسیر های روباز، یك باره در راست و چپ خویش، با كوچه های تونل مانندی برخورد می كند كه از زیر ساختمان ها می گذرند و گذری را به گذر دیگر، پیوند می دهند؛ گویی كه در گذشته ای دور، از آنها به عنوان راه پنهانی استفاده می شده و جز در مواقع ضروری، راه آنها باز نبوده است.

كوتاه سخن آنكه، در این بافت، هر تازه واردی، برای نخستین بار، سردرگم می شود و در برابر، اهل محل، به تمامی پیچ و خم ها و فراز و نشیب های آن، آگاهی دارند و به خوبی می توانند ناشناس مظنون را سردرگم و متجاوزان را غافلگیر سازند و راه را بر آنها ببندند و در برابرشان به خوبی مقاومت كرده و در شرایط نامساعد، به آسانی بگریزند و خود را از معركه، دور سازند. و این، همه، اگر تاریخ گذشته یزد با دقت بررسی شود، شاید به روشنی بتواند نشان دهنده بازتاب اوضاع و احوال خاص سیاسی منطقه و رویداد های آن باشد.

چشم انداز شهر یزد از كنار گنبد مسجد جامع؛ وجود تك گنبد های معدود كاشی و از آن جمله گنبد زیبای مسجد جامع یزد نشانه هایی از نقش انداز های هنرمندانه در جلوه بخشیدن و چشم نواز ساختن هرچه بیشتر منظره هوایی شهر به شمار می رود زیرا كه رنگ های زنده و شاد این گنبد ها جا به جا چون نگین هایی رنگین بر پایه های خوش تراش كرم رنگ پوشش های كاهگلی خودنمایی می كنند و چون از آن خانه های خدا هستند كسی را آزار نمی دهند و در حسرتش فرو نمی برند.

4- چشم انداز شهر از فراز بام ها ۩

در یزد، با وجود تجاوز هایی كه به بافت آن شده و دستكاری هایی كه در نمای محله های قدیمی صورت پذیرفته است و بالاخره لطمه ای كه بنا های بی قواره و ناجور جدید، به منظر شهر وارد ساخته است، هنوز می توان چشم انداز آنرا از فراز بام ها، زیبا و دست نخورده یافت. هنوز از جهت ارتفاعی، نمای سطح بالای شهر، با پوشش های شیروانی و نامتناسب، در هم نریخته و هماهنگی بام های كاهگلی، با خیز بادگیر های شكوهمند و گنبد های خوش تركیب خاكی رنگ كه گاه چند لكه فیروزه ای، اینجا و آنجا، بر زیبایی و لطف آن افزوده، از دست نرفته است. به بیان دیگر، مشاهده شهر یزد از فراز بلندی ها و كنار گنبد مسجد جامع، هنوز گیرایی و جذابیت غیر قابل وصفی دارد كه تا از نزدیك، شاهد آن نباشیم، با كمتر قلم و جمله ای می توان آنرا در پیش چشم، مجسم ساخت. از اینرو، دریغ است كه با ایجاد بنا های بلند و پوشش نامتناسب، این هماهنگی و زیبایی را در هم شكست و منظری چنین صمیمی و پرجاذبه را به نابودی كشاند. باید كه در انتخاب شكل و مصالح پوشش بنا های جدید، فراوان دقت كرد و به هماهنگی آنها با بام های مجموعه معماری سنتی و محلی، وفادار ماند.

زمانی كه من از جاذبه و زیبایی بافت قدیم یزد، كوچه های كم عرض و كاهگلی آن، ساباط ها و كوچه های قوس دار آن صحبت می كنم، شك ندارم كه جمع بسیاری، چنین تصور می كنند كه چون رشته و كارم، پرداختن به آثار باستانی و بنا های تاریخی است، باید كه چنین بگویم؛ ولی بپذیرید كه چنین نیست و من ضمن احترام به آثاری كه در گذشته خلق شده اند، تنها به دلیل آنكه اثری دارای قدمت بسیار است، آن را زیبا و پرجاذبه نمی دانم. آنچه كه من درباره قسمت وسیعی از بافت كهن یزد می گویم، تنها به دلیل قدمت آن نیست؛ بلكه به دلیل مشاهده جنبه های منطقی و نیروی خلاقه ایست كه در آفرینش آنها، بحق، وجود دارد.

در اینجا باید اعتراف كنم، آنچه كه من و بسیاری دیگر از افراد را به تحسین بخش عمده ای از این بافت كهن وادار می سازد، گذشته از جنبه های مختلف امر، بیشتر، معلول مجموعه تغییرات ناموفقی است كه در این بافت صورت گرفته و خلق آثار معماری زشتی است كه طی سی سال اخیر، به وجود آمده است. آری؛ اگر واحد های معماری ساخته شده در دو سوی خیابان های یزد در بیست سی سال اخیر، اینچنین زشت و بی قواره و بی منطق نبودند، شاید كه بافت قدیمی و معماری اصیل شهر یزد، تا این حد، نمود نمی داشت و ارزشش شناخته نمی شد. امروز، هیچ آدمی نیست كه به قدر سر سوزنی از كار معماری آگاهی داشته باشد و آن وقت به خود اجازه دهد تا در شهر یزد، یك مسیر صد متری را نشان دهد كه در معماری آن، ضوابط معقول از نظر شكل، فرم، مصالح و انطباق داشتن با نیاز ها و بالاخره زیبایی، رعایت شده باشد.