ميهمان گرامي، به غول آباد خوش آمديد! | ايميل: گذر واژه: مرا به ياد بسپار براي يك ماه: وارد شدن: | قلعه
غول آباد / نگارخانه / فيلم / دخمه مانكجي در سال 1348

برگه نخست عكس (6) نقاشي (2) فيلم (3) موزه (3)

دخمه مانكجي در سال 1348



پيش گفتار

پس از چاپ عكس هاي هوايي «دخمه هاي صفاييه در سال 1355» در نگارخانه، در هنگامي كه گمان مي رفت آن تصاوير زيبا از اين نما از دخمه ها، ارزشمند ترين و ديرين ترين باشد، دوستي آگاه و انديشمند، در نامه اي، وجود فيلمي هوايي از دخمه ها در سال 1348 را گوشزد و نمايش آن را پيشنهاد كردند و گفتند: "... در زمان فيلم برداري، هنوز دخمه گذاري انجام مي شده است!" چاپ اين نگاره، هديه اي است از سوي ايشان؛ بسيار از ايشان سپاسگزاريم.

اين تكه فيلم از دخمه هاي صفاييه يزد از «مستند باد صبا» (1) بريده شده است. اين مستند زيبا را هنرمند توانا «آلبرت لاموريس» (2) در سال 1969 م. (1348 ه.ش) با فراخواني و به سفارش حكومت آن هنگام ساخته است. اين فيلم ديدني، سراسر ايران را از نگاه و زبان «باد صبا» در داستاني زيبا روايت مي كند. اين مستند كه امروز سندي تاريخي از بنا ها و نماي هاي سراسر ايران است در سال 1978 م. (1356 ه.ش) نامزد بهترين فيلم مستند در «جشنواره اسكار» شد. در ستايش آن مستند ساز نيز همين بس كه گفته شود وي جان خود را در راه ساختن اين فيلم از دست داد و در اين راه شهيد شد.

دخمه هاي صفاييه در يزد
نمايي هوايي از دخمه هاي صفاييه در يزد؛ دخمه بزرگ مانكجي كه در فيلم هم آمده در سوي چپ و دخمه كوچك و تازه ساخت تر گلستان در سوي راست عكس نمايان است.
Georg Gerster

"بزرگ ترين راز ها، مرگ است." (3) شيوه زرتشتيان در رفتار با پيكر مردگان يا دخمه گذاري كه از ديگر دين ها جدا است نيز بر شگفتي آن افزوده است؛ به گونه اي كه همشهريان غير زرتشتي نيز همواره دنبال دانستن، شنيدن يا ديدن اين رسم بوده اند. «جلال گلشن» در كتاب خود گفته است: "من در جواني سطح داخلي دخمه ها را ديده ام و واقعاً هنوز وحشت آن ديدار در چشمم مانده است." (4) اكنون با بودن اين تكه فيلم همه مي توانند «دخمه مانكجي ليمجي هاتريا» را در زماني كه مورد بهره برداري بوده است ببينند.

كارگردان در آغاز اين سكانس، راه دشوار آخرت را به نمايش مي كشد؛ راهي كه پيكر مرده از پاي كوه تا دادگاه، بر دوش نسا سالاران (5) مي پيمايد. در سطح دخمه بيش از ده مرده ديده مي شود و در استودان (6) انبوهي از استخوان ها تل انبار شده است. چوبي هم در استودان ديده مي شود. پس از اين نما، دوربين از دخمه پر مي كشد و پرواز روان و فروهر به عالم بالا را مجسم مي كند. (7) دور نماي دشت و شكارگاه دست نخورده صفاييه در نما هاي پاياني اين سكانس هم ديدني و درنگيدني است.

بد نيست پيش از هر سخن ديگري يادآور شد كه شوربختانه امروزه پس از حريم شكني بافت تاريخي و محله هاي زندگان، حرمت گورستان ها و وادي خاموشان هم ديگر نگه داشته نمي شود؛ از «سيد صحرا» گرفته تا «دخمه». نگراني و هشدار «پروفسور پاپلي» -جغرافي دان معاصر- در زمينه ساخت و ساز در حريم دخمه هاي گلستان را مي توانيد از اين پيوند بخوانيد. (8)

دخمه

نياكان دور ما، طبيعت را پديد آمده از چهار عنصر آب، آتش، خاك و هوا مي دانسته اند. آنان پس از مرگ هر كس، پيكر او را به يكي از اين چهار سرچشمه باز مي گردانده اند بي آنكه موجب آلودگي ديگر عناصر شوند. آن ها كه در كنار دريا ها مي زيسته اند، مردگان خود را به آب مي انداخته اند؛ جنگل نشينان، پيكر درگذشتگان را در آتش مي سوزاندند؛ ساكنان دشت ها جسد ها را به خاك مي سپرده اند؛ و سرانجام آن ها كه در كوهستان هاي سرد و برفگير مي زيسته اند، پيكر مردگان را به بالاي كوه ها مي برده اند و در دخمه ها و يا در هوا مي گذاشته اند.

زرتشتيان روش چهارم را به يادگار تا اين دوران نگاه داشته بودند. "... {آن ها} اين روش را تا حدود چهل سال پيش در يزد، «كرمان» و برخي از نقاط ايران انجام مي دادند. اكنون ويرانه ساختمان برخي از دخمه ها در اين شهر ها مشاهده مي شود." (9) "شايد {ايشان} اين رسم را از نياكان آريايي خود به يادگار داشتند كه از مناطق سرد سيبري به ايران كوچ كرده بودند. ولي اكنون، مرده ها را به شيوه ديرين جاري، به خاك مي سپارند." (10)

"دخمه محوطه اي است مدور كه در بالاي كوه بلندي واقع شده و ده ها فرسنگ با روستا ها و آبادي هاي اطراف فاصله دارد. ديوار اطراف دخمه را از سنگ و سيمان مي ساختند و يك درب كوچك آهني براي ورود و خروج در آن تعبيه مي كردند. محيط دخمه حدود صد متر است و سطح داخلي آن از ديوار به طرف مركز سراشيب بوده و در وسط دخمه، چاه عميقي وجود داشت كه به چهار چاه عميق تر حفر شده در اطراف دخمه راه داشت. عمق چاه ها تا حدود يك متر با شن و ماسه پر مي شده است.

چاه وسطي دخمه را ايرانيان زرتشتي، «سراده»، «استه دان» يا «استودان» مي گفتند؛ يعني استخوان دان يا جاي استخوان. سطح داخلي دخمه از ديوار گرفته تا استودان به سه قسمت دايره اي شكل تقسيم مي شده است. قسمت اولي كه از ديوار آغاز مي شده و بزرگ تر از دو قسمت ديگر بوده، ويژه گذاشتن اجساد مردگان مرد، قسمت دوم براي زنان و بخش سوم جايگاه بچه ها به شمار مي رفته است." (11)

دخمه
شناسايي بخش هايي از دخمه كه زرتشتيان به آن دادگاه هم مي گويند در نمايي جدا شده از فيلم:
1- جاده دخمه؛ 2- درب سنگي يا آهني دادگاه؛ 3- كتيبه دخمه؛ 4- حلقه مردگان مرد؛ 5- حلقه مردگان زن؛ 6- حلقه مردگان كودك؛ 7- استودان يا سراده.
مستند باد صبا

"... {پس از آن كه} بدن مرده را به درون دخمه مي گذارند، پرندگان لاشخور در مدت كوتاهي كه از يكي دو ساعت بيشتر نمي شود، همه گوشت بدن مرده را مي خورند و استخوان ها را باقي مي گذارند. ... پس از اين كه گوشت مرده، خورده شد، ماموران دخمه، استخوان هاي خشك شده را در چاهي كه در وسط دخمه قرار دارد مي ريزند و روي آن آهك و گوگرد يا تيزاب مي ريزند تا {استخوان ها} بسوزد و خاكستر شود و به وسيله آب باران به چهار چاهي كه در چهار طرف چاه اصلي است برود. (12)

بدنه چاه اصلي با سنگ و سيمان پوشيده شده است تا مادام كه استخوان ها در آن جا است و هنوز به وسيله آهك و گوگرد متلاشي و پاك نشده، ميكروب به خارج سرايت نكند. بعد از آن كه استخوان ها، خاكستر و ضد عفوني شد، به وسيله آب باران شسته شده و به چاه هايي كه ته آن ها از شن پوشيده شده مي رود و در حالي كه در وسط راه از چند دستگاه صافي و پاك كننده نيز رد مي شود به زمين فرو مي رود. «دخمه» در انگليسي به «Tower of silence» ترجمه (13) شده است." (14)

سخن پاياني

با اميد به اين كه بخش ديگري از «مستند باد صبا» نيز در پيوند با سرزمين پهناور يزد باشد، سخن راندن درباره اين فيلم و كارگردانش در آن نوبت باشد. اين تكه از فيلم يك سند تاريخي است و پر از نكته هاي دانستني. در زير برخي نكته ها و گمانه ها گفته مي شود. شما هم هر چه مي انديشيد براي ديگران بنويسيد.

نكته نخست اين كه سال 1318 و 1319 كه در برخي جا ها براي زمان پايان دخمه گذاري زرتشتيان و آغاز به خاكسپاري مردگان زرتشتي به دستور «رضا شاه» گفته شده است، براي «دخمه تهران» است و به گواه همين فيلم، دخمه گذاري در يزد تا سال 1350 انجام مي شده است. البته زمان درست اين تاريخ را بايستي از آگاهان زرتشتي هر دياري پرسيد. نكته دوم اين كه هر چند در كتيبه «دخمه گلستان» كه كوچك تر و در 150 متري غرب «دخمه مانكجي» است، سبب ساختش را دشواري عبور و مرور جنازه بران در جاده «كوه دخمه مانكجي» نوشته اند، ولي به گواه اين فيلم و گفته هاي زرتشتيان از هر دوي اين دخمه ها به گونه دوره اي و شش ماه به شش ماه كار گرفته مي شده است.

دخمه بمبئي
نقشي از دخمه پارسيان هند در شهر بمبئي با آب و هواي گرم و شرجي؛ پارسيان هند كه از زرتشتيان ايران هستند به دخمه، دخمو مي گويند.

نكته سوم درباره پرندگان دخمه ها هست. اين درست است كه گروه لاشخوران پس از ساعتي، از بدن مرده، يك اسكلت خشك به جاي مي گذارند؛ ولي از اين فيلم چنين روندي برداشت نمي شود. شايد بر فراز دخمه هاي يزد، پرندگان كوچك تري در پرواز بوده اند. بجز لاشخور، برخي از كركس و حتي كلاغ هم نام برده اند. پرنده شناسان و آگاهاني كه دخمه ها را در آن زمان به ياد دارند بايستي در اين باره نظر بدهند. نكته ديگر اين كه از روي فيلم چنين مي نمايد كه جايگاه زنان و دختران در دخمه ها از جايگاه مردان و پسران جدا است.

و سر انجام سخن را به پايان مي بريم با فرستادن روان شادي يا خواندن فاتحه اي به روان پاك همه آرام گرفتگان در اين وادي؛ چرا كه مي دانيم همچون ديگر اديان "مرگ انسان در كيش زرتشتي، پايان زندگي نيست؛ بلكه آغازي براي ادامه شادي روان به شمار مي آيد." (15) ".... آن گاه {بازماندگان} براي شادي روان درگذشته نيايش مي كنند و در پايان جمله اوستايي `ايريس تَنام اوروانو يَزَمَئيده يا اَشه اونام فَرَهوَشه يُو` بر زبان مي آورند و سه بار «اَشِم وُهو» (16) مي خوانند. ترجمه اين عبارت اوستايي چنين است: `به روان و فروهر پاك همه درگذشتگان درود باد.`" (17)

پاورقي:
(1) Le Vent des amoureux / The Lovers` Wind / باد عاشقان
(2) Albert Lamorisse
(3) حضرت علي (ع)
(4) جلال گلشن؛ يزد ديروز؛ ص 398
(5) = (به فتح نون) دخمه بانان، مرده كشان
(6) = (به ضم الف) استخوان دان، چاله ميان دخمه كه پس از زوال بدن استخوان ها در آن ريخته مي شود.
(7) بنا بر عقيده زرتشتيان، آدمي از چهار پاره تن، جان، روان و فروهر ساخته شده كه تن و جان در هنگام مرگ نابود مي شود ولي دو تاي ديگر همواره ماندني است.
(8) نشريه بشارت نو؛ دوشنبه 26 دي 1390
(9) كوروش نيكنام؛ آيين اختيار؛ ص 49
(10) كوروش نيكنام؛ از نوروز تا نوروز؛ ص 79
(11) منصوره مير فتاح؛ زرتشت، چهره تابناك ايران؛ ص 149
(12) كار ضد عفوني استودان با تيزاب نه براي هر مرده كه هر چندين ماه يك بار يا در پايان هر دوره بهره گيري از يك دخمه انجام مي شده است.
(13) = برج خاموشي، برخ خاموشان، برج سكوت
(14) فرهنگ مهر؛ ديدي نو از ديني كهن؛ ص 175 - 174
(15) كوروش نيكنام؛ آيين اختيار؛ ص 48
(16) يكي از سروده هاي حضرت زرتشت درباره راستي كه در بخش يسنا در كتاب اوستا آمده است. زرتشتيان اين نيايش را در نماز هاي پنجگانه خود نيز مي خوانند.
(17) كوروش نيكنام؛ از نوروز تا نوروز؛ ص 81


امتياز شما به اين مقاله چيست؟

برو
بسيار خسته كننده
()
بدتر از ميانه
()
ميانه
()
بهتر از ميانه
()
بسيار دلربا
()

ديدگاه شما درباره اين مقاله چيست؟

نام شما: ايميل شما (امن):
* ديدگاه شما: * اين متن را رونويسي كنيد 0656680:
فرستادن خصوصي: | برو:

ديدگاه هاي خوانندگان درباره اين مقاله

10 ديدگاه واپسين از 15 ديدگاه | ديدن همه ديدگاه ها
.....
.....
.....
امير
amir...@yahoo.com
با سلام سعادت داشتم با تور از يزد ديدن كنم و اين مكان را از نزديك ببينم.خيلي جالب بود كه در كشور عزيزمان ايران چه جاهاي ديدني زيادي وجود داره و از ديدن انها غافليم.اگر بخواهيم يزد و اطراف انرا كامل ببينيم بايد يك ماه وقت گذاشت.به هر حال از اينكه موفق شدم اين مكان راببينم خوشحالم.مخصوصا از مسول تور كه توضيحات كاملي داد و اسمشان خاطرم نمانده ولي دختر كوچكشان مقام اول راهنماي تور را در ايران بدست اورده .افرين بر يزد و مردمان با شعورش.......امير خاكسار
11/22/2013 7:56:34 PM

دكتر شكاري
اطلاعات جالبي بود و بسيار ارزشمند آفرين بر شما
8/22/2014 10:08:15 PM

فرانك يعقوبي
nir...@gmail.com
عالي بود دستتان درد نكند خيلي به اطلاعاتم اضافه شد.
ممنون
10/3/2014 12:37:39 PM

s
sa...@yahoo.com
لينك دانلود نسخه اصلي فيلم :
http://www.ubu.com/film/lamorisse_vent-farsi.html
10/23/2014 11:29:37 AM

aron
aram...@gmail.com
وحشتناك و دور از عطوفت انساني ! خدا همه ما رو بيامرزه.اما بيشتر شبيه مجازات آدم گناهكاره! پس حرمت بشر چي ميشه؟ يعني خاك از انسان مقدس تره؟خاك از دست و پاي انساني كه در راه خدا به خلق آب و غذا داده پاك تره؟يعني خاك فاقد شعور و تحت فرمان خدا،از پذيرش بدني كه به خدا و خلق خدا خدمت كرده عار داره؟؟يعني خاك دست بيجاني كه به مردم گرسنه غذا رسونده رو ديگه لايق خودش نميدونه؟جسم ظرف روح انسانه.آيا وقتي آب ليوان تمام شد ليوان نجس ميشه؟؟خدا رو بابت هدايتمون با عقل شكر ميكنيم.شرف محض خداوند و انسان شريف ترين مخلوق!آب و خاك وآتش وآب خادمان انسان در راه رسيدن به راستي هستند.كاش به دور از تعصبات به آيين هامون نگاه كنيم.
1/24/2015 9:57:38 PM

aram...@gmail.com
و جالب اينكه خاك با تمام تقدس جسد حيوان پست تر از آدم رو با كمال ميل ميپذيره! از خاك به حاك! همه! در نهايت پرنده اي كه گوشت انسانو ميخوره هم خاك ميشه! پس از چي بايد فرار كرد؟
1/24/2015 10:10:21 PM

مهان
maha...@gmail.com
شما از كجا مي دوني كه همه از خاكيم؟ پس بگيم اتش برتر از ما است چون ما رو بعد از مرگ نمي پزيره واينكه شما وقتي غذاي نظريت تموم ميشه ظرفشو نگه مي داريد با تشكر از سايت خوبتون
12/2/2015 10:38:07 PM

سايه
خيلي جالب بود و اطلاعات خوبي داشت. فيلم خيلي جالب بود هميشه دوست داشتم بدونم دقيقاً دخمه گذاري چطور بوده هرچند كه بارها از دخمه هاي يزد ديدند كردم. البته تو دين زرتشت بجز سالارها كسي حق ديدن جنازه هاي متلاشي شده را نداشته. دقبقا مثل قبر كه ما نميبينيم چي بر سر جنازه ها مياد. نميدونم آيا اين گونه فيلم بردراي را زرتشتيان خوب بدونند يا نه ولي سندي است از گذشته گان براي آيندگان. خداوند همه را رحمت كند.
4/4/2016 5:13:58 PM

زهرا
خيلي خوب وعالي بود
5/25/2016 5:44:20 PM

شروين
sher...@yahoo.com
بسيار عالي - ممنون از سايت خوب شما
6/22/2016 12:00:09 PM

ويژگي هاي اين مقاله

نشاني سرراست و هميشگي اين مقاله:
كد لينك اين مقاله در html:
كد لينك اين مقاله در انجمن ها:
كد لينك اين مقاله در ويكي پديا:

هنگام چاپ: 2/22/2012 9:16:31 PMامتياز: 4.55 از 5 در 130 راي ()
شمار بازديد: 17005شمار ديدگاه: 15